Trybuna.info

Prenumerata cyfrowa / Dołącz teraz do grona prenumeratorów Kup teraz

 

Lektura na lato

niedziela, 16 lipiec 2017 23:17

Napisane przez  Krzysztof Lubczyński

WYWIAD. Z prof. KRZYSZTOFEM KŁOSIŃSKIM rozmawia Krzysztof Lubczyński.

Trzynasty rok z aferą korupcyjną

Trzynasty rok z aferą korupcyjną

Dominik Panek, autor...   czytaj więcej »

Wakacje w pełni, ale jeszcze kilka tygodni i perspektywa nowego roku szkolnego znów się pojawi. Porozmawiajmy o kanonie lektur szkolnych, która to kwestia wraca co pewien czas, ostatnio pod wpływem deformy oświatowej pani Zalewskiej. Wygląda na o, że PiS chce zrobić dużą „dobrą zmianę” także na listach lektur szkolnych…

Nie jestem w stanie spekulować jakie zmiany będą wprowadzane. Wolałbym porozmawiać o kwestii lektury szkolne a polska kultura literacka. I o tym, jakie względy powinny determinować „politykę lekturową” w szkole. Boję się jednak „powtórki z rozrywki”. Niegdysiejszy, pomysł ministra Romana Giertycha, przeciwstawienia Sienkiewicza Gombrowiczowi, zapowiedź usunięcia Gombrowicza z kanonu lektur był jakby sceną ze złego snu. Bez przemyślenia Gombrowicza i bez tej całej sfery krytyki wizji sienkiewiczowskiej, którąˆ zapoczątkował Prus i kilku jego współczesnych, w tym Stanisław Brzozowski w „Legendzie Młodej Polski”, trudno mówić o świadomym udziale w polskiej sferze życia umysłowego, w nowoczesnej świadomości polskiej. Bunt Gombrowicza przeciw Sienkiewiczowi to główny węzeł nowoczesnej świadomości polskiej inteligencji. Było coś groźniejszego, co się za tymi odgłosami kryło – radykalne nastawienie antyinteligenckie. Stosunek do Sienkiewicza był od samego początku kryterium stosunku do polskości: czy ma być ona tradycjonalistyczna, katolicka, „przedmurzowa” (Matka Boska kiwa z nieba Longinusowi obcinającemu głowy poganom), czy nowoczesna, laicka. Właśnie w dyskusji z Sienkiewiczem kształtował się ten drugi model – od Prusa, przez Brzozowskiego, po Gombrowicza. I on budował etos inteligenta. Polski inteligent mówił Gombrowiczem, bo to mu dawało immunologiczną odporność na nowomowę.

Sienkiewicza nie lubi Pan czytać?

Tak się złożyło, że na uroki Sienkiewicza jestem dość uodporniony. Mój ojciec był partyzantem i, jak wielu partyzantów, lubował się w Sienkiewiczu. Z wczesnego dzieciństwa pamiętam więc liczne wieczorne czytania Sienkiewicza i tę jakże niezdrową egzaltację, która polegała na totalnym odlocie, czyli całkowitej ucieczce od rzeczywistości (ojciec miał za sobą stalinowskie więzienie). Ale rzecz nie w moim upodobaniu do Sienkiewicza, czy jego braku, lecz w tym, że to nie jest pisarz, który powinien koronować szkolny kanon polskiej literatury. Wizja sienkiewiczowska jest już bardzo anachroniczna i pokazuje – jak mówił Brzozowski – Polskę „zdziecinniałą”.

Podzielam w całej rozciągłości Pana zdanie, niezależnie od tego, że czar językowy prozy Sienkiewicza jest dla mnie, jako dla czytelnika, pociągający. Mam jednak taką oto zasadniczą obiekcję odnośnie koncepcji kanonu lektur jako takiego – kanon z założenia jest zbiorem wyselekcjonowanych, zadekretowanych jako odświętnie wypucowanych najlepszych okazów literatury, a przecież kultura, literatura to gęsty ogród jakości bardzo zróżnicowanych, także jakościowo, to całość, w jej splątaniu, w sprzecznościach, walce. Czy można zrozumieć literaturę pomijając to splątanie?

No właśnie, nie można, bo wtedy ta perspektywa się zawęża, redukuje, chociaż ze względu na realia trzeba się pogodzić z tym, że na poziomie edukacji szkolnej nie da się przekazać uczniom całego dziedzictwa w jego złożoności. To jednak nie oznacza, że można proponować takie rzeczy, jak usunięcie z kanonu Gombrowicza, giganta literatury nowoczesnej, by na jego miejsce wprowadzać pisarza drugorzędnego, jak Jan Dobraczyński, pod pretekstem, że tamten był „niepatriotyczny”, a ten jest „patriotyczny”. Podobne kryteria mają tę wadę, że ich sens zależy od tego, kto mówi. Dla mnie jest, np. odwrotnie: Gombrowicz jest heroiczny w swoim prze-myśleniu polskości i narzucaniu się z nią światu, a Dobraczyński to konformista. Kryteria moralne nie powinny być jednak mieszane z estetycznymi, podstawowymi w literaturze.

Jeśli by poważnie przyjąć postulat przekazywania wiedzy o literaturze jako odzwierciedlenie ewolucji kultury, polityki, społecznej świadomości etc., to może należało by wprowadzić do kanonu także np. literaturę okresu socrealizmu, by pokazać, jaki obraz świata pokazywała czytelnikowi?

To jest kwestia lektury: mamy sporo świetnych interpretacji socrealizmu w humanistyce, w szkole natomiast ten nurt jest niczym upiór, widmo. Potępia się go jak diabła i tyle. Swego czasu przeczytałem „Władzę” Tadeusza Konwickiego jako powieść o człowieku, któremu owa tytułowa „Władza” stawia alternatywę: albo jesteś z nami jako istota rozumna, albo przeciw nam jako „pełne zadziorów ciało”. Przecież Miłosz stawiał tę samą diagnozę w „Zniewolonym umyśle”.

Tylko, że wprowadzając socrealizm do kanonu otwieramy pytanie – a dlaczego nie inne nurty w literaturze? Może zwyczajnie zadowalający kanon dla szkoły jest niemożliwy?

Zadowalający na pewno nie. Można się jedynie zbliżać do jakiegoś wyobrażonego, idealnego modelu. Na marginesie dzisiejszych sporów przypomnę wielką przegraną w pojedynku Kochanowski – Rej. Narodowa w swoim profilu szkolna historia literatury zrobiła z tego drugiego zdziecinniałego idiotę. Tak, na przykład, spreparowano „Krótką rozprawę”, żeby dzieci czytały o „liczeniu jajec”, a nie o systemie wartości obowiązujących obywateli Republiki. Bo Rej był inny, protestancki. I tak to trwa do dziś.

Czy jest możliwe wskazanie jakichś charakterystycznych, wiodących tematów klasycznej polskiej literatury, wiodących obsesji, jakiegoś rdzenia?

Jednego na pewno nie, na to jest zbyt zróżnicowana, ale akurat przychodzi mi na myśl pewien bardzo znamienny motyw, bardzo w polskiej literaturze zauważalny, motyw pogardy. Sięgam ciągle do jednej z najwspanialszych powieści polskich, być może najwspanialszej, czyli do „Lalki” Prusa. Mogę powiedzieć, że żyję z tą książką za pan brat. Jest ona oczywiście niebywale wielowarstwowa, mówi o miłości, o przemijaniu, o fundamentalnych zjawiskach życia, ale wydaje mi się, że tym, o czym ona tak naprawdę opowiada, jest pogarda. Bogatego do biednego, dobrze urodzonego do źle urodzonego i na odwrót. Przecież kluczowa relacja w tej powieści – między Izabelą a Wokulskim – to w istocie rzeczy stosunek pogardy. Bohaterowie są dla siebie stworzeni, tak jak stworzeni są dla siebie energiczny Wokulski i tęskniąca za rozwojem Warszawa. I co z tego? I nic. Najpierw jego dosięga pogarda, a potem on uczy się gardzić. Widzi przyszłą Polskę jako „pokolenie urodzone i wychowane na tym śmietniku, z matki okrytej wysypką i beznosego ojca!”. Mówi na końcu o Izabeli: „Tak pogardzam i jeszcze ją kocham!”. A jakim mistrzem pogardy jest Sienkiewicz! Wydaje mi się, że pogarda jest bardzo charakterystycznym motywem emocjonalnym, by nie powiedzieć duchowym, polskiej kultury, polskiej obyczajowości – pogarda do tego, który jest „niżej”, komu można przypisać gorszość. Bardzo wiele pisał o niej Żeromski, choćby w „Ludziach bezdomnych” czy „Popiołach”. Wspaniale pokazała ten temat profesor Maria Janion w swojej ostatniej książce „Niesamowita Słowiańszczyzna”, eksponując właśnie naszą pogardę dla siebie jako Słowian. Pogarda jest naprawdę jednym z kluczowych zagadnień polskiej mentalności i jeśli rozejrzymy się wokoło, a zwłaszcza przyjrzymy się życiu politycznemu, to zobaczymy, że ta konstatacja jest nadal, niestety, jaskrawo aktualna. Pogarda dla innego, gorszego, napiętnowanego przeszłością jest podstawowym dziś motywem polityki w Polsce. To są nasze skrzywienia, które właśnie pisarze inteligenccy, z tego nurtu anty-sienkiewiczowskiego, pomagają nam diagnozować i leczyć.

Czy nie jest tak, że owa pogarda, o której Pan mówi, stanowi jedną z kluczowych barier modernizacji polskiego społeczeństwa, barier na drodze do stawania się społeczeństwem demokratycznym z ducha, a nie tylko z procedur?

Myślę, że tak, bo pogarda jest cechą społeczeństwa anachronicznego, zaskorupiałego, ale ja bym tej cechy nie przypisywał społeczeństwu en bloc, bo w nim jest wiele rozumności, lecz części elit rządzących, ludzi, którzy z rozniecania pogardy uczynili instrument walki politycznej.

Jest Pan badaczem i znawcą literatury XIX wieku? W jakim stopniu ta literatura wypełnia cechę aktualności, a w jakim jest już tylko zabytkiem literackim przeszłości?

Wszystko zależy od klasy dzieła. Wspomniana przeze mnie wcześniej „Lalka”, choć opowiada o XIX-wiecznej Warszawie, ma nam sporo do powiedzenia o nas dziś. Zależy, czy pod warstwą bezpośredniej narracji autorzy dawnej literatury zapisali doświadczenia ponadczasowe, albo takie, których sens dopiero my, po wielu dziesięcioleciach, możemy odkryć (Włoch Maisani wydobył w „Dziadach” wątki edypalne).

Nieprzypadkowo uczyniłem uwagę, że jako profesor literatury specjalizuje się Pan w wieku XIX, ponieważ, na zasadzie pewnego kontrapunktu, komentował Pan przed laty, w duecie z Kazimierą Szczuką, w telewizyjnym programie „Wydanie drugie poprawione”, zjawiska literatury współczesnej. 32 lata temu ukazała się głośna książka Adama Zagajewskiego i Juliana Kornhausera „Świat nieprzedstawiony”, w której autorzy postawili literaturze okresu PRL zarzut, że nie daje pełnego obrazu rzeczywistości, co zresztą nie było bynajmniej wyłącznie zakamuflowanym zarzutem natury politycznej, lecz postulatem formułowanym przede wszystkim z punktu widzenia krytyki literackiej. Czy z tego punktu widzenia literatura powstająca po 1989 roku zadowala Pana?

Generalnie rzecz biorąc, zadowala. Myślę, że jeśli rozejrzymy się po krajobrazie naszej literatury, to ona w sposób cząstkowy odnosi się do najważniejszych zagadnień życia w Polsce, od kwestii tożsamościowych, poprzez społeczne, obyczajowe, kulturowe, polityczne. Choć, oczywiście, nie wszystko, co istotne, zostało przez nią objęte, sądzę, że literatura współczesna wypełnia to podstawowe zobowiązanie, żeby pokazać może nie tyle obraz naszej rzeczywistości, ile to, jak go dziś budujemy. Dlatego też chyba nie doczekamy się realizacji tej tęsknoty, która od czasu do czasu gdzieś się odzywa, by powstała powieść-summa, jakaś epicka synteza naszych czasów, „Lalka” naszej epoki. A nie powstanie, bo nie ma już jednej narracji, której pretensje do prawdy moglibyśmy wszyscy uznać. Zresztą, wtedy też nie było, tylko nam się tak wydawało.

Nie wiem, czy zgodzi się Pan z uwagą, że w Polsce doszło do uderzającej zamiany ról. Dyskurs o literaturze, w którym przez wiele dziesięcioleci, także w dwudziestoleciu międzywojennym istotną rolę odgrywali krytycy związani tak czy inaczej z lewicą, został dziś całkowicie opanowany przez publicystów politycznie identyfikujących się z prawicą, konserwatyzmem czy liberalizmem. Dlaczego lewica prawie całkowicie wycofała się z tej sfery?

Tego nie wiem, ale zgadzam się, że tak jest. Ubolewam nad tym, bo sam mam sympatie lewicowe. Myślę, że powszechne dziś nie-przyznawanie się kultury do lewicowości jest efektem PRL-u, kiedy system polityczny był generalnym zawiadowcą kultury, kiedy istniała instytucjonalna cenzura, a twórcy przechodzili do demokratycznej opozycji. Świat kultury uległ stereotypom, że lewica równa się komuna, bolszewicy, zamordyści. A przecież lewica to tradycja Żeromskiego, Brzozowskiego, Struga, Nałkowskiej, Dąbrowskiej, Lipskiego. W XX wieku panował pogląd, że miejsce intelektualisty jest raczej na lewicy. Jak zresztą można poza tym kontekstem zrozumieć rolę intelektualistów w Stoczni w sierpniu 1980 roku. Myślę, że cały ten wybryk ze spisem lektur spowoduje otrząśnięcie się z podobnych stereotypów. Jakąż ironią losu są te dwa wydarzenia: wielkie, imponujące, krytyczne wydanie „Ferdydurke” przez profesora Włodzimierza Boleckiego, niewątpliwy autorytet intelektualny, także dla IV RP, z wyrzucaniem Gombrowicza ze szkół w tej samej IV RP.

Kiedy wybuchła swego czasu afera z rugowaniem Gombrowicza z listy lektur szkolnych przez Giertycha dzwoniłem do różnych znawców literatury, ludzi kultury, ale do profesora Boleckiego nie zadzwoniłem, choć bardzo cenię jego dokonania intelektualne na niwie eseistyki literackiej, bo byłem przekonany, że z powodów politycznych odmówi komentarza tytułowi, który reprezentowałem...

Myślę sobie, że to nie jest dobre zjawisko, to zamykanie się intelektualistów w swoich ideowych okopach. To jest sprzeczne z naturą życia intelektualnego, którego celem jest nieskrępowany dialog bez uprzedzeń. Spowodowało to zanik debaty, o którym już wspominaliśmy. Dialog ze swoimi jest na ogół monologiem. Dotyczy to, niestety, obu stron. Wszyscy, jakby to ujął Gombrowicz, rozchodzą się „z gębami w rękach”. Lewica boi się odezwać, bo nie chce (jak to przy innej okazji powiedział Chirac) stracić szansy, żeby siedzieć cicho. A powinna wystąpić przeciw usuwaniu z tradycji ethosu inteligenckiego.

Dziękuję za rozmowę.

Krzysztof Kłosiński – prof. dr hab. – literaturoznawca, m.in. badacz współczesnej poezji polskiej, przewodniczący Komitetu Nauk o Literaturze Polskiej Akademii Nauk i dyrektor Instytutu Nauk o Literaturze Polskiej Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Autor m.in. monografii „W stronę inności. Rozbiory i debaty” (2006).


Pozostałe informacje

Onanizm po polsku

Onanizm po polsku

Dochodzą wieści, że dla Polaków spędzającyc...   czytaj więcej »
Uważajmy na bitcoiny

Uważajmy na bitcoiny

Narodowy Bank Polski i Komisja Nadzoru Finansowego...   czytaj więcej »
A może najlepiej płacić gotówką?

A może najlepiej płacić gotówką?

Usługi bankowe często ułatwiają życie podczas wyja...   czytaj więcej »
Trump rozchwiany

Trump rozchwiany

Amerykański prezydent daje kolejny dowód, ż...   czytaj więcej »
Obiekty z Palestyny na liście UNESCO

Obiekty z Palestyny na liście UNESCO

41. Sesja Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO j...   czytaj więcej »
Rekonstrukcja potrwa lata

Rekonstrukcja potrwa lata

Mosul od wczoraj jest w pełni wyzwolony – og...   czytaj więcej »
Niemcy łączą rodziny

Niemcy łączą rodziny

Dziennik „Welt am Sonntag” zwró...   czytaj więcej »
Trump mnie oświecił

Trump mnie oświecił

Wizyta prezydenta Stanów Zjednoczonych w Wa...   czytaj więcej »
O tym nie można zapomnieć

O tym nie można zapomnieć

Uczniowie z naszego kraju i z Niemiec wspól...   czytaj więcej »
Legia zaczyna w Finlandii

Legia zaczyna w Finlandii

Legia straciła kluczowego gracza, ale w warszawski...   czytaj więcej »
Google plus