Dzisiaj wyczerpały się dotychczasowe czynniki wzrostu. Polska w trzeciej dekadzie XXI wieku osiągnęła najwyższy w historii poziom konsumpcji. Podstawowym źródłem wzrostu konsumpcji było korzystanie z otwarcia na rynki europejskie dzięki wejściu do UE oraz ograniczenie inwestowania i skupianie się na celach bieżących. Działanie tych czynników się kończy. Dalszy rozwój kraju wymaga innej jakościowo polityki gospodarczej. Chodzi o nadrobienie opóźnień inwestycyjnych w sferze infrastruktury, ale przede wszystkim radykalnego unowocześnienia procesów przemysłowych. Nie można lekceważyć faktu, że jako prawie jedyny kraj w Europie nie potrafiliśmy zbudować elektrowni jądrowej i jesteśmy na końcowym miejscu w Europie w zastosowaniu robotów przemysłowych. To pokazuje nasze miejsce w wyścigu technologicznym.
Wielki rozwój kraju odbywał się poprzez żywiołową przedsiębiorczość polskiego biznesu oraz działania kapitału zagranicznego decydującego o procesach gospodarczych. Ostatnie 8 lat rządów PIS ukształtowało społeczną świadomość, że pieniądze są na wszystko. W takim przeświadczeniu dotarliśmy do czasu, gdy nasz budżet w 2025 r. będzie miał deficyt na poziomie 7,3% PKB, przy limicie unijnym w wysokości 3%. Oznacza to, że 30% wydatków budżetu będzie finansowane długiem. Dług publiczny w 2025 r. może przekroczyć konstytucyjną granicę 60% PKB. Obsługa kosztu naszego długu szybko rośnie, bo jest on obciążony bardzo wysokimi odsetkami. Wysoki koszt naszego długu wynika z tego, że rynki finansowe postrzegają Polskę jako kraj dużego ryzyka. Nie przyjmują do wiadomości naszych oświadczeń o wspaniałym rozwoju, o doganianiu i przeganianiu innych.
Nie stać nas na wszystko
Wydajemy prawie 5% PKB na zbrojenia, co stanowi 20% wydatków rocznego budżetu państwa. Równocześnie zapowiadamy wielkie inwestycje w energetyce i infrastrukturze przy kontynuowaniu bogatej polityki świadczeń społecznych. Wykluczamy wzrost podatków, raczej proponuje się ich zmniejszanie. Proponując wzrost udziału w budżecie wydatków w jednym obszarze nie wskazujemy innych obszarów, w których udział wydatków musi spadać. Polską polityką rządzi populizm, brak realizmu na poziomie umiejętności liczenia do stu. Elity intelektualne kraju nie przeciwstawiają się temu, milczą, bo są włączone w propagandę jednej lub drugiej strony sporu politycznego. Jeśli ktoś głosi poglądy niezależne, to jest zaraz osądzany jako zdrajca spraw narodowych.
Zauważamy dominację w życiu społecznym wartości indywidualizmu. Był on czynnikiem motywującym rozwój Zachodu. Ale teraz prowadzi do braku współdziałania koniecznego w rozwiązywaniu bardzo skomplikowanych spraw na obecnym poziomie rozwoju naszej cywilizacji. Potrzebne jest rozwijanie idei wspólnotowości. Praca zespołowa decyduje we współczesnej nauce i technice. Pomaga rozwiązywać konflikty społeczne. Wspólnotowości trzeba uczyć już na etapie szkoły, w której uczniowie wspólnie mogą rozwiązywać różne zadania. Przygotowanie do harmonijnej pracy zespołowej jest wymogiem nowych czasów.
Polityka gospodarcza
Opowiadamy się za silną rolą państwa w gospodarce. Oznacza to prowadzenie aktywnej polityki monetarnej i fiskalnej, która powinna kreować zachowania podmiotów gospodarczych, bez ręcznego sterowania nimi przez rząd. To trudniejsze, ale efektywniejsze. Potrzebna jest polityka gospodarcza sterująca kierunkiem rozwoju. Dzisiaj w sytuacji naszego kraju istotne są dwa obszary: energetyka i inwestycje przemysłowe.
Kolejne cywilizacje były budowane na określonych źródłach energii. W Polsce przeprowadziliśmy elektryfikację kraju korzystając z energii pozyskiwanej z węgla. Teraz trzeba robić to inaczej. Zmiany klimatyczne wymuszają odchodzenie od technik wytwarzania energii elektrycznej zanieczyszczających środowisko. Musimy stosować źródła wytwarzania energii bez emisji CO2. Produkcję energii chcemy oprzeć na OZE funkcjonujących w energetyce rozproszonej i energii jądrowej. Chcemy budować duża elektrownię jądrową w technice, która już się kończy, wobec nowych koncepcji elektrowni rozproszonych. Trzeba mieć świadomość, że są to wszystko bardzo potrzebne, ale i bardzo drogie inwestycje, które nie dadzą też taniego prądu. Energia będzie kosztować coraz więcej i trzeba mówić o tym prawdę.
W ostatnich latach rozbudzono propagandowo oczekiwania wielkich inwestycji. W świadomości społecznej zaistniały pomysły wielkich budów, bez związku z ich efektywnością ekonomiczną i możliwością realizacji. Potrzebny jest rozwój przemysłu, ale nie chodzi o odbudowę zamkniętych zakładów, lecz o budowanie nowych, dostosowanych do współczesnych wymagań. A to oznacza wdrażanie nowych technologii, a nie budowanie obiektów ze stali i cementu. Inwestycje muszą zarabiać, a nie odpowiadać na wyobrażenie o dumie narodu. Konieczna jest racjonalna polityka gospodarcza, a to wymaga utworzenia w rządzie ośrodka zajmującego się kompleksowo polityką przemysłową. Warunkiem unowocześnienia przemysłu jest inwestowanie w naukę i tworzenie ośrodków naukowo-rozwojowych. Mamy duże wydatki na zbrojenia. Ich sensem byłoby tworzenie w kraju technologii podwójnego zastosowania: wojskowego i cywilnego. Bez własnego zaplecza technicznego militarne wykorzystanie zakupionej broni będzie nieefektywne.
Polityka społeczna
Należy rozbudować podstawowe usługi publiczne w zakresie ochrony zdrowia i edukacji. Inwestycje w tych obszarach mają często większe znaczenie dla bezpieczeństwa społecznego niż wydatki zbrojeniowe. W obu obszarach obok systemu publicznego występują podmioty prywatne. Należy oddzielić obszary działania sektora prywatnego od publicznego, aby środki publiczne były kierowane na świadczenie usług, a nie na budowanie prywatnych podmiotów. One powinny rozwijać się samodzielnie. Kontrole nad funkcjonowaniem tych obszarów powinny spełniać rządowe regulacje rynku.
Konieczne jest zapewnienie ludziom wysokiego poziomu bezpieczeństwa socjalnego. Obecny system świadczeń jest fatalnie skonstruowany, co rodzi konflikty. W służbie zdrowia wydatki są limitowane, a świadczenie nie. To musi prowadzić do cyklicznych kryzysów zadłużenia. Podmioty prywatne świadczą tylko opłacone usługi lecznicze. Stąd mają lepsze wyniki finansowe i mogą rozwijać prywatny sektor tych usług. Świadczenia socjalne typu 800 plus są kierowane do wszystkich, niezależnie od ich dochodów. Takie rozwiązania występują w wielu krajach, ale wówczas po drugiej stronie są silnie redystrybucyjne systemy podatkowe. W ten sposób bogatsi w dużej części płacą za te świadczenia. Mamy system świadczeń społecznych wyjątkowy w Europie, gdy biedni sami płaca na otrzymywane świadczenia.
Redystrybucja dochodów
Istotną sprawą jest poziom akceptowanych nierówności, co decyduje o spójności społeczeństwa. Różne są miary nierówności dochodowych i majątkowych, ale generalnie w Polsce one bardzo urosły. To będzie rodzić konflikty społeczne. Potrzebne są zmiany systemu podatkowego. Czas zlikwidować wiele przywilejów ustanowionych dla wsparcia różnych grup biznesu. Powinna obowiązywać zasada, że podatki płaci się od wszelkich dochodów, ale są jednakowe wobec określonego poziomu zysków. Skala podatkowa powinna być progresywna. Rozszerzenie zakresu działań opodatkowanych pozwoli na zmniejszenie ich wysokości wobec wybranych rodzajów działalności. Stąd w perspektywie powinniśmy wprowadzić podatki majątkowe, podobnie jak to jest w rozwiniętych krajach UE. Tylko w ten sposób zostanie zahamowany proces narastania nierówności społecznych, a także ograniczy się zakres pozyskiwania dochodów nie z pracy, tylko z renty od majątków zbudowanych przez poprzednie pokolenie. Każdy powinien swoją pracą rozwijać dobrobyt kraju.
Ochrona praw pracowniczych
Podstawnym źródłem bogactwa jest praca. Przedsiębiorcy ją organizują, co jest trudne, ale zatrudnieni pracują. Potrzebne jest podniesienie roli związków zawodowych i może wprowadzenie samorządu pracowniczego. Trzeba skorzystać z doświadczenia europejskiego w kształtowaniu kultury pracy. Są to różne rozwiązania, których może nie trzeba dokładnie powielać, ale na które powinniśmy być otwarci. Praca wymaga kwalifikacji, które powinien kształtować system edukacji. Potrzebne jest lepsze powiązanie kierunków kształcenia z programami rozwoju kraju.
Zrównoważony rozwój
Powinniśmy rozwijać się w sposób zrównoważony. Oznacza to różne równowagi. Po pierwsze nie możemy żyć na koszt przyszłych pokoleń, zużyć wszystkie zasoby krajowe pozostawiając następcą zdegradowaną ziemię i długi. Dotyczy to też świadczeń społecznych godzących interesy różnych pokoleń. Potrzebne jest dostosowanie realizacji potrzeb pokolenia seniorów do możliwości wypracowywania dóbr przez pokolenie młodsze. Po drugie rozwój powinien być równomierny we wszystkich obszarach. Należy wspólnie rozważać aspekty ekonomiczne i społeczna oraz środowiska, w którym żyjemy. Dotyczy to inwestycji, ich przyszłości i wpływu na środowisko. Po trzecie w gospodarce należy unikać monokultury, skupiania się na rozwoju pojedynczych, wybranych branżach. Rozwój godzący produkcję z usługami, wiele kierunków wymiany handlowej z zagranicą, harmonijne rozmieszczenie przemysłu na terenie kraju ogranicza ryzyka gospodarowania w dynamicznie zmieniającym się świecie.
Opracował: W. Żółtkowski (7.05.2025)
