Barwne dzieje polskiego futbolu

To lektura w sam raz na moment sławy i chwały Roberta Lewandowskiego, który pobił mający półwiekową metrykę rekord strzelecki w piłkarskiej lidze niemieckiej ustanowiony w 1972 roku przez Gerda Müllera. Tomik „Polska gola” jest interesującym przypomnieniem sporych fragmentów historii polskiej piłki nożnej.

Dwa pierwsze teksty otwierające zbiór poświęcone są najwcześniejszemu powojennemu okresowi historii polskiego sportu piłkarskiego. Pierwszy – powojennej działalności i przekształceniom dokonywanym w starych klubach piłkarskich. Drugi – Gerardowi Cieślikowi, drugiej w kolejności, po „przedwojennym” Erneście Wilimowskim, sławie polskiego footballu.
Tekst „Polonia Bytom podbija Amerykę” dotyczy wydarzenia o blisko dekadę poprzedzającego wielkie sukcesy międzynarodowe polskich piłkarzy. W 1965 roku drużyna Polonii Bytom wzięła udział w rozgrywkach międzynarodowego Pucharu Ameryki i niespodziewanie ten puchar zdobyła, niespodziewanie, jako że w turnieju wzięło udział szereg drużyn bardziej renomowanych niż drużyna ze Śląska. Tekst „Czerwony mustang” poświęcony jest powikłanej życiowo historii niezwykle utalentowanego piłkarza, jakim był Jan Banaś, syn Niemca, byłego żołnierza Wehrmachtu i Polki, który mówił o sobie z żalem, że „urodził się o czterdzieści lat za wcześnie”. Jego biografia jest na tyle bogata i barwna, że stał się jedynym piłkarzem polskim, któremu został poświęcony fabularny film biograficzny. Banaś otarł się o wielkie wydarzenia z dziejów polskiej piłki, grał m.in. w drużynie Górnika Zabrze w jego maratonie z AS Roma w 1970 roku, strzelił – dyskusyjną – bramkę w zwycięskim chorzowskim meczu z Anglią (2:0) w 1973 roku w ramach eliminacji do mistrzostw świata. Tekst „Przegrali puchar na zakupach” odsłania kulisy finałowego meczu Pucharu Zdobywców Pucharów między Górnikiem Zabrze a Manchesterem City w Wiedniu. Głównym bohaterem „Rozrywkowych legionistów” jest z innego niż Banaś powodu barwna postać polskiej piłki, jaką był Janusz Żmijewski, mistrz „kiwki” i bohater afery przemytniczej. Tytuł „Cud na Wembley” mówi sam za siebie, natomiast tytułem „Real dawał za mnie milion dolarów” opatrzony jest wywiad z Włodzimierzem Lubańskim, który ciekawie opowiedział o najważniejszych i najtrudniejszych fragmentach swojej kariery. W innych wywiadach wiele o kulisach polskiej piłki opowiedzieli także Kazimierz Górski („Gdyby nie ta woda we Frankfurcie…”), Jacek Gmoch („Ja chyba rządziłem tym krajem”), Antoni Piechniczek („Kłopoty bogactwa”), w tym bardzo często detalicznie o mundialach lat 1974-1986. Tom przepełniony jest dziesiątkami, jeśli nie setkami interesujących, a momentami pasjonujących detali, obrazujących tło polityczne, uwarunkowania społeczne, finansowe, psychologiczne, obyczajowe polskiego piłkarstwa, opowiadającymi o prywatnych konfliktach, perypetiach związanych z międzynarodowym życiem piłkarskim. Wiedeńskie zakupy piłkarzy Górnika Zabrze z żonami, na kilka godzin przed finałowym meczem, które być może negatywnie zaciążyły na wyniku, puszki po piwie rzucane przez angielskich kibiców w polskich piłkarzy, gdy schodzili do szatni po „zwycięskim remisie” na Wembley 17 października 1973 roku, opisy najciekawszych fragmentów sławnych meczów i „anatomia” najsłynniejszy bramek, charakterologiczne portrety sław polskiego piłkarstwa, obyczajowo-finansowo-przemytnicze afery z udziałem piłkarzy, kulisy karier trenerskich. Ta niewielka książeczka jest niezwykle bogata i atrakcyjna w lekturze.
„Polska gola!”, seria „Wszystkie Barwy PRL”, „Kolekcja prenumeratorów „wyborczej”, Warszawa 2021, str. 157, nr 978-83-268-3450-9

O Jamesie Bondzie PRL i nie tylko

Trzeci już tomik cyklu poświęconego rozmaitym zjawiskom życia w PRL od tematów typowo społecznych, związanych z codziennością, zaopatrzeniem rynku, handlem, po takie szczegółowe i ekskluzywne, jak tematyka niniejszego tomu.

Tym razem, jak zwykle pod redakcją Mirosława Maciorowskiego, kilkunastu autorów przygotowało szkice o głośnych niegdyś jak i o słabo znanych szerszej publiczności historiach szpiegowskich, w które zaangażowani byli głównie obywatele PRL, a także o epizodach terrorystycznych, głównie związanych z zamachami.
Tomik otwiera historia francuskiego dyplomaty André Robineau, którego szpiegowska działalność na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych doprowadziła do wielkiej afery i ostrego zaostrzenia stosunków polsko-francuskich. „Zdrada kapitana Mroza” opowiada o jednym z głównych twórców struktur wywiadu nielegalnego, czyli cywilnych służb specjalnych PRL. „Kropla krwi Jerzego Strawy” opowiada o polskim szpiegu CIA Jerzym Strawie, z którym jego jego amerykańscy mocodawcy porozumiewali się przy użyciu w radiu ścieżki dźwiękowej z głośnego filmu „Działa Nawarony”. O szpiegu działającym na rzecz wywiadu brytyjskiego Adamie Kaczmarzyku, ostatnim szpiegu straconym w PRL opowiada szkic „Agent „Fix” nadaje przy Beatlesach”. „Szpieg, który wypić”, to agent CIA Stanisław Dembowski, który przekazywał Amerykanom informacje dotyczące taktyki Wietnamczyków z czasie rokowań pokojowych z USA. „22 lata agenta Boba” to opowieść o dyplomacie Bogdanie Walewskim, który był prawdziwym szpiegiem-orkiestrą, przemytnikiem, tajnym współpracownikiem SB, szpiegiem CIA, agentem radzieckim, a także najdłużej działającym szpiegiem PRL na Zachodzie. „James Bond Polski Ludowej”, to Marian Zacharski, który wykradł Amerykanom supertajne technologie wojskowe. Są też szkice o Stanisławie Jarosie, o którego czynie mówi tytuł – „Bomba dla Chruszczowa i Gomułki”. Szkic uzupełniony jest listą nieudanych zamachów w czasach PRL, wśród których wymienione są próby zamachowe na Bieruta i Rokossowskiego.
Jeden ze szkiców dotyczy innej głośnej sprawy – braci Kowalczyków, którzy w 1971 roku, w przeddzień akademii MO i SB wysadzili w powietrze aulę w Opolu. Nie zabrakło też szkicu („Najważniejszy szpieg NATO”) o najsłynniejszym polskim szpiegu działającym na rzecz USA, czyli Ryszardzie Kuklińskim. Powyższe, niekompletne wyliczenie tematów zawartych w niniejszym tomiku, jest tylko telegraficznym skrótem, zasygnalizowaniem wielkiego bogactwa tematów i personaliów. Lektura to bez wątpienia pasjonująca, zapewne bardziej niż lektura większości fikcyjnych powieści
kryminalnych.
„Wszystkie barwy PRL. Szpiedzy, zamachowcy, terroryści”, Kolekcja Prenumeratorów Gazety Wyborczej, Warszawa 2020, str. 157, ISBN 978-83-268-3395-3

PRL-owski pitaval

Zygmunt Kałużyński przytoczył kiedyś anegdotę, która miała ilustrować trywialność życia przestępczego w Polsce Ludowej. Anegdota sprowadzała się do krótkiej wymiany zdań między dwoma więźniami w celi. Nowo przybyłego więźnia pyta nowo poznany towarzysz odsiadki: „Za co cię posadzili?”, „Za kasę” – pada odpowiedź. „Rozprułeś?”, „Nie, ukradłem”, „Pancerną?”, „Nie, grycaną”.

Kolejny tomik serii „Wszystkie barwy PRL-u” poniekąd uchyla ten stereotyp, bo opowiada o nie o strefie banalności życia przestępczego, lecz o postaciach i wydarzeniach najbardziej spektakularnych, tajemniczych, nietuzinkowych.
Pierwsza z szesnastu historii dotyczy lat pięćdziesiątych i szczecińskiego mordercy-kanibala Józefa Cyppka, kolejna – osławionego bandyty Jerzego Paramonowa. Można też przeczytać o „największym skoku Polski Ludowej”, czyli napadzie na bank w Wołowie, który stał się kanwą filmu fabularnego „Hazardziści” Mieczysława Waśkowskiego (1975), o sprawie „wampira z Zagłębia”.
„Strzały pod Orłami” to opowieść o głośnym napadzie na bank przy ulicy Jasnej w Warszawie w grudniu 1964 roku, o „aferze mięsnej” zakończonej skazaniem na śmierć Stanisława Wawrzeckiego, o sprawie Jacka Silbersteina vel Śliwa podającego się za konsula austriackiego, która także posłużyła jako kanwa filmu fabularnego „Konsul” Mirosława Borka (1989). Bohaterami kolejnych opowieści są pułkownik Jan Gerhard, ofiara jednego z najbardziej tajemniczych i do dziś nie do końca wyjaśnionych morderstw, uwodziciel Jerzy Kalibabka „Tulipan” (bohater telewizyjnego serialu), seryjny morderca Paweł Tuchlin, bandyta Jerzy Najmrodzki. Można także przeczytać o tzw. aferze cukierniczej, o kradzieży relikwiarza św. Wojciecha z katedry poznańskiej. Tomik kończy opowieść o gangsterze Nikodemie Skotarczaku „Nikosiu”, którego historia rozegrała się na przełomie PRL i epoki, która po niej nastąpiła.
Nie od dziś wiadomo, że historie kryminalne, które zawsze budzą duże zainteresowanie, mają ten dodatkowy walor, że na ich tle bardzo wyraziście uwypuklają się cechy danych czasów, w wymiarze socjologicznym, psychologicznym, ekonomicznym, kulturowym, obyczajowym. Można by nawet powiedzieć, że w cechach przestępczości kryminalnej odzwierciedlają się atrybuty czasów, w których była praktykowana. I taki też jest walor tego tomiku poza tym, że dostarcza naprawdę interesującej lektury.
„Wszystkie barwy PRL-u. Oszuści, zabójcy i złodzieje”, Kolekcja Prenumeratorów „Wyborczej”, tom 2, str. 158, ISBN 978-83-268-3378-6