Jeżeli dzisiaj nie nauczymy dzieci szacunku do drugiego człowieka, nie powinniśmy być zaskoczeni, gdy jutro zabraknie go w dorosłym społeczeństwie. Polska przez dziesięciolecia poświęcała ogromną liczbę godzin na szkolne nauczanie religii. Jeszcze w 2023 roku uczniowie mogli uczestniczyć w dwóch lekcjach katechezy tygodniowo, co w pełnym cyklu edukacji oznaczało ponad 800 lekcji. Miały uczyć miłości bliźniego, szacunku, przebaczenia i odpowiedzialności moralnej. Tymczasem najnowsze badania pokazują dramatyczną skalę przemocy wśród dzieci i młodzieży. Szkolne prześladowania, nienawiść wobec osób innych narodowości, wykluczanie słabszych i radykalizacja części społeczeństwa stawiają przed nami niewygodne pytanie: czego naprawdę nauczyliśmy młode pokolenia?
Setki godzin religii. Gdzie podziała się miłość bliźniego?
Polska przez wiele lat przeznaczała na nauczanie religii znaczną część szkolnego czasu.
W 2023 roku, podobnie jak przez poprzednie dekady, przepisy przewidywały dwie godziny religii tygodniowo. Taki wymiar obowiązywał do końca sierpnia 2025 roku. Dopiero od 1 września 2025 roku ograniczono szkolną religię do jednej godziny tygodniowo.
W ciągu dwunastu lat nauki uczeń systematycznie uczęszczający na katechezę mógł odbyć ponad 800 takich lekcji. To ogromna liczba godzin poświęconych nauczaniu zasad moralnych i religijnych.
Czego powinniśmy oczekiwać po tak rozbudowanym systemie?
Przede wszystkim szacunku wobec drugiego człowieka, współczucia dla słabszych, gotowości do niesienia pomocy i zrozumienia, że każdy człowiek posiada taką samą godność.
Tymczasem obserwujemy rzeczywistość pełną sprzeczności.
Dzieci poniżają inne dzieci. Uczniowie są prześladowani z powodu wyglądu, niepełnosprawności czy narodowości. Osoby o odmiennych poglądach bywają przedstawiane jako wrogowie. W przestrzeni publicznej pojawiają się hasła nawołujące do przemocy.
Przez lata uczyliśmy dzieci przykazania miłości bliźniego. Ale czy nauczyliśmy je, jak tę miłość okazywać w praktyce?
Nie ma podstaw, by twierdzić, że szkolna religia wywołała obserwowaną przemoc. Nie można jednak ignorować faktu, że rozbudowana edukacja religijna nie uchroniła polskich szkół przed poważnym kryzysem relacji międzyludzkich.
To ważne pytanie również do Kościoła.
Jeżeli religia ma odgrywać istotną rolę wychowawczą, jej skuteczność powinna być oceniana nie tylko przez liczbę przeprowadzonych lekcji, ale również przez sposób, w jaki młodzi ludzie odnoszą się do innych.
Trudno mówić o sukcesie wychowawczym, kiedy dziecko potrafi wyrecytować przykazanie miłości, a następnie bez zastanowienia poniża kolegę tylko dlatego, że ten jest inny.
Miłości bliźniego nie mierzy się liczbą godzin katechezy. Mierzy się ją stosunkiem do drugiego człowieka.
„Tato, skończyło się moje dzieciństwo”. Dramat dziesięcioletniego chłopca
Historię dziesięcioletniego Patryka, opisaną w przytoczonym reportażu, trudno czytać bez emocji.
W szkole pojawiają się oskarżenia o molestowanie koleżanek. Informacje rozchodzą się wśród uczniów. Chłopiec zostaje napiętnowany.
Zaczynają się wyzwiska, upokarzanie i groźby śmierci.
Według przedstawionej relacji Patryk zaczyna przejawiać objawy poważnego kryzysu psychicznego. Płacze, rozdrapuje sobie nogi do krwi, budzi się w nocy z krzykiem.
Pewnej nocy mówi ojcu:
„Tato, skończyło się moje dzieciństwo”.
Z materiału wynika również, że jedna z dziewczynek miała przyznać, iż oskarżenia zostały wymyślone, aby pozbyć się chłopca ze szkoły. To twierdzenie wymaga wyjaśnienia i nie może być uznane za ustalony fakt wyłącznie na podstawie relacji jednej ze stron.
Zarzuty przemocy seksualnej zawsze należy traktować poważnie, ale postępowanie wyjaśniające musi zapewniać bezpieczeństwo wszystkim dzieciom i opierać się na faktach.
Ta historia pokazuje jednak szerszy problem.
Wystarczy plotka, konflikt, niepopularność albo odmienność, żeby dziecko zostało wykluczone z grupy.
Najpierw pojawiają się szepty, później śmiech, wyzwiska i zastraszanie.
W końcu szkoła, która powinna być miejscem bezpieczeństwa, staje się przestrzenią codziennego strachu.
A przecież dziecko nie może po prostu zrezygnować ze szkoły.
Dla prześladowanego ucznia każdy kolejny dzień może oznaczać powrót do miejsca, w którym nikt nie gwarantuje mu bezpieczeństwa.
87 procent uczniów doświadczyło przemocy. To alarm dla całej Polski
Dane przedstawione w raporcie Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę „RÓWIEŚNICY 2026” są wyjątkowo niepokojące.
W badaniu uczestniczyło ponad 141 tysięcy uczniów w wieku od 10 do 17 lat.
Aż 87 procent badanych zadeklarowało, że w ciągu ostatniego roku doświadczyło przynajmniej jednej formy przemocy rówieśniczej.
75 procent wskazało doświadczenie cyberprzemocy, 63 procent przemocy fizycznej, a 58 procent wyśmiewania lub krytykowania wyglądu.
Ponad połowa badanych doświadczyła wykluczenia z grupy lub aktywności internetowej.
Powtarzalnego dręczenia w bezpośrednich kontaktach doświadczyło 31 procent uczniów.
Badanie dotyczyło szkół uczestniczących w programie profilaktycznym, dlatego wyników nie należy automatycznie przenosić na wszystkich polskich uczniów.
Mimo to skala problemu jest ogromna.
Co szczególnie istotne, badacze wykazali związek między poziomem empatii a stosowaniem przemocy.
Wśród uczniów o bardzo niskim poziomie empatii 31 procent przyznawało się do dręczenia innych. W grupie osób o bardzo wysokim poziomie empatii było to 17 procent.
To jedna z najważniejszych informacji płynących z badania.
Im większa zdolność rozumienia emocji innych ludzi, tym mniejsze ryzyko angażowania się w przemoc rówieśniczą.
Dlaczego więc edukacja rozwijająca empatię i kompetencje społeczne nie była przez lata równie wyraźnym priorytetem państwa jak inne elementy wychowania?
Wystarczy, że jesteś inny. Szkoła potrafi zamienić odmienność w wyrok
Nie trzeba być uczestnikiem konfliktu politycznego, żeby stać się ofiarą nienawiści.
Wystarczy być dzieckiem.
Dzieckiem z niepełnosprawnością.
Dzieckiem z biedniejszej rodziny.
Dzieckiem w spektrum autyzmu.
Dzieckiem z Ukrainy.
Dzieckiem, które wygląda inaczej, ma inne zainteresowania albo nie chce zachowywać się tak jak większość.
Przemoc rówieśnicza często zaczyna się od wykluczania osób, które nie pasują do norm narzuconych przez dominującą grupę.
Problem pojawia się wtedy, gdy zamiast chronić różnorodność, szkoła przyzwyczaja uczniów do przekonania, że większość ma prawo decydować o godności jednostki.
Tak rodzi się społeczna obojętność.
Uczeń widzi, że ktoś jest poniżany, ale nie reaguje, bo boi się, że sam zostanie następną ofiarą.
Inny dołącza do prześladowców, żeby zdobyć akceptację grupy.
Kolejny zaczyna uważać, że słabszego można krzywdzić bez konsekwencji.
W ten sposób dzieci uczą się nie tylko przemocy. Uczą się także milczenia wobec przemocy.
Nienawiść narodowościowa dociera do szkolnych klas
W opublikowanej w listopadzie 2026 roku „Brunatnej Księdze” Stowarzyszenie „NIGDY WIĘCEJ” dokumentuje liczne przypadki rasizmu, ksenofobii i przemocy wobec mniejszości.
Szczególnie niepokojące są wydarzenia z udziałem dzieci i młodzieży.
17 listopada 2025 roku w Słupsku doszło do napaści na ukraińskich nastolatków.
Według relacji opisanych w raporcie grupa polskich uczniów miała znieważać i zaatakować młodych Ukraińców.
Jeden z poszkodowanych doznał złamania obojczyka, a u innego podejrzewano wstrząśnienie mózgu.
W sprawie pojawiły się również zarzuty dotyczące zachowania nauczyciela, który miał kierować do ukraińskich uczniów poniżające komentarze. Władze miasta zakwestionowały jednak przedstawione nagrania i nie potwierdziły winy pedagoga.
Sprawą zainteresował się Rzecznik Praw Obywatelskich.
W grudniu 2025 roku ujawniono także przypadek przemocy psychicznej wobec 15-letniej córki siatkarza Jurija Gladyra.
Uczennica doświadczała zastraszania i wulgarnych ataków, również odnoszących się do jej ukraińskiego pochodzenia.
Według relacji opisanej w „Brunatnej Księdze” rodzice zgłosili problem szkole, po czym otrzymali informację o skreśleniu córki z listy uczniów.
W sprawę zaangażowały się następnie instytucje państwowe.
Raport opisuje również przypadek z marca 2026 roku w Olsztynie, gdzie uczeń szkoły podstawowej miał zostać uderzony i znieważony z powodu ukraińskiego pochodzenia.
To przykłady pokazujące, że nienawiść narodowościowa nie zatrzymuje się na granicy politycznych debat.
Dociera do szkolnych korytarzy.
Dziecko nie powinno odpowiadać za narodowość swoich rodziców, decyzje polityków ani konflikty historyczne.
Jeżeli młody człowiek jest poniżany za to, że mówi po ukraińsku, to problem nie dotyczy wyłącznie zachowania jednego agresora.
Dotyczy również społecznego przyzwolenia na traktowanie innych narodowości jako ludzi gorszych.
Politycy dzielą społeczeństwo na „MY” i „ONI”. Dzieci obserwują
Nienawiść w szkołach nie rozwija się w oderwaniu od świata dorosłych.
Dzieci słuchają rozmów rodziców, oglądają telewizję, korzystają z mediów społecznościowych i obserwują polityków.
W ten sposób poznają wzorce zachowań.
Jeżeli dorosły człowiek publicznie poniża przeciwnika, przedstawia całe grupy społeczne jako zagrożenie albo usprawiedliwia agresję, jego słowa mogą wpływać na społeczne normy.
Szczególnie niebezpieczny jest mechanizm budowania podziału na dwie przeciwstawne grupy.
MY – prawdziwi patrioci, uczciwi obywatele, obrońcy wartości.
ONI – obcy, zdrajcy, wrogowie, ludzie niezasługujący na szacunek.
Ten schemat jest wykorzystywany w różnych nurtach politycznych, choć poszczególne środowiska sięgają po odmienne argumenty i symbole.
W „Brunatnej Księdze 2025–2026” udokumentowano między innymi wypowiedzi Grzegorza Brauna podsycające wrogość wobec Żydów, Ukraińców i migrantów.
W publikacji znalazły się także przykłady gloryfikowania przez środowiska skrajnie prawicowe Janusza Walusia, skazanego za polityczne zabójstwo Chrisa Haniego w Republice Południowej Afryki.
To ważny przykład zagrożenia, jakie powstaje wtedy, gdy człowiek odpowiedzialny za zabójstwo zaczyna być przedstawiany jako wzór postępowania.
Jednocześnie nie można uznać wszystkich osób o prawicowych poglądach za zwolenników radykalizmu. Odpowiedzialność trzeba przypisywać konkretnym wypowiedziom, działaniom i środowiskom.
Problem nie ogranicza się zresztą do jednej strony sceny politycznej.
Za język pogardy odpowiada każdy, kto się nim posługuje – niezależnie od partyjnej przynależności.
W demokratycznym państwie można ostro krytykować przeciwników. Nie wolno jednak przedstawiać ich jako ludzi pozbawionych godności.
Kto korzysta na takim podziale?
Ci, którzy dzięki konfliktowi zdobywają uwagę, rozpoznawalność, zwolenników i polityczne wpływy.
Silne emocje mogą mobilizować wyborców i zwiększać zasięgi internetowych publikacji. Ale skutkiem ubocznym może być coraz głębsza nieufność wobec innych grup społecznych.
Polityk może zakończyć kampanię wyborczą i przejść do kolejnego tematu.
Dziecko, które przejęło język nienawiści od dorosłych, może posługiwać się nim przez wiele lat.
Od szkolnego hejtu do brutalnej przemocy. Gdzie przebiega granica?
Polską w październiku 2026 roku wstrząsnęły dwa ataki w placówkach oświatowych.
7 października w Ostrołęce 19-letni uczeń zaatakował nożem uczniów, nauczycieli i inne osoby. Łącznie rannych zostało dziewięć osób.
Dzień później, 8 października, w Leszczydole-Nowinach 15-letni napastnik zaatakował pracowników szkoły. Zginęła 37-letnia kobieta.
Oba wydarzenia pokazały, jak dramatyczne konsekwencje może mieć przemoc w przestrzeni edukacyjnej.
Nie ma podstaw do twierdzenia, że sprawcy działali w wyniku szkolnego prześladowania albo pod wpływem określonej ideologii. Takie wnioski wymagają dowodów i ustaleń śledczych.
Warto jednak przyjrzeć się czynnikom, które mogą sprzyjać radykalizacji i agresji.
Badania nad przemocą wskazują na znaczenie wcześniejszych doświadczeń krzywdzenia, braku wsparcia, problemów w relacjach społecznych, akceptowania agresji oraz trudności z regulowaniem emocji.
Sama ekspozycja na nienawistne treści nie oznacza, że młody człowiek stanie się brutalnym przestępcą.
Ale społeczeństwo, które oswaja się z groźbami, poniżaniem i usprawiedliwianiem przemocy, tworzy środowisko mniej odporne na radykalne postawy.
Dlatego bezpieczeństwo szkoły nie może oznaczać wyłącznie kamer, zamków w drzwiach i patroli policyjnych.
Musi oznaczać również wczesne reagowanie na przemoc psychiczną, groźby i zachowania wskazujące na niebezpieczną radykalizację.
Zamach w Krakowie. Ostrzeżenie przed niebezpieczeństwem ekstremizmu
7 listopada 2026 roku Polska doświadczyła jednej z najtragiczniejszych zbrodni ostatnich lat.
Na Rynku Głównym w Krakowie uzbrojony mężczyzna otworzył ogień do przypadkowych osób.
Zginęło sześć osób. Według komunikatu Prokuratury Krajowej z 9 listopada rannych zostało 15 osób.
Śledczy ustalili również, że podejrzany o zamach miał wcześniej zamordować swoich rodziców i siostrę w Ostrowcu Świętokrzyskim.
Minister spraw wewnętrznych i administracji Marcin Kierwiński przekazał po ataku, że według pierwszych informacji sprawca miał bardzo radykalne poglądy i był zafascynowany ideologiami skrajnie prawicowymi.
Późniejsze ustalenia nie pozwoliły jednak jednoznacznie potwierdzić politycznego motywu zbrodni. Prokuratura kontynuuje badanie okoliczności ataku.
Dlatego tragedii w Krakowie nie można wykorzystywać jako dowodu, że konkretna partia czy ideologia odpowiada za działania zamachowca.
Jest to jednak kolejny powód, by poważnie traktować zagrożenia związane z ekstremizmem.
Niebezpieczny proces zaczyna się wtedy, gdy drugi człowiek przestaje być postrzegany jako osoba, a zaczyna być traktowany wyłącznie jako przedstawiciel wrogiej grupy.
Dehumanizacja, pogarda i usprawiedliwianie przemocy mogą być elementami radykalizacji.
Nie oznacza to, że każdy agresywny komentarz prowadzi do zamachu. Oznacza natomiast, że normalizowanie nienawiści nie powinno pozostawać obojętne instytucjom publicznym.
Przeciwdziałanie ekstremizmowi nie zaczyna się dopiero wtedy, gdy ktoś sięga po broń. Wymaga także edukacji, budowania odporności na propagandę i wczesnego reagowania na groźby.
Czy szkoła uczy tolerancji, czy tylko przekazuje wiedzę?
Od września 2025 roku w szkołach wprowadzono edukację zdrowotną, a od roku szkolnego 2026/2027 przedmiot ten stał się obowiązkowy w określonych klasach.
Program obejmuje między innymi zdrowie psychiczne, relacje społeczne, bezpieczeństwo i higienę cyfrową.
Wprowadzono również edukację obywatelską w szkołach ponadpodstawowych.
To zmiany, które mogą przyczynić się do wzmocnienia społecznych kompetencji uczniów.
Ale sam przedmiot nie rozwiąże problemu.
Szkoła potrzebuje systematycznej pracy nad relacjami między uczniami.
Młodzi ludzie powinni uczyć się rozpoznawania przemocy, rozumienia emocji, pokojowego rozwiązywania konfliktów i reagowania wtedy, gdy ktoś jest krzywdzony.
Powinni również poznawać mechanizmy propagandy, dezinformacji i manipulowania emocjami.
Niezwykle ważna jest edukacja dotycząca odmienności.
Dziecko powinno rozumieć, że osoba z niepełnosprawnością nie jest gorsza, że kolega mówiący innym językiem nie jest zagrożeniem, a odmienne poglądy nie odbierają nikomu prawa do szacunku.
Takie wartości nie są własnością żadnej partii ani ideologii.
Stanowią fundament demokratycznego społeczeństwa.
Kto ponosi odpowiedzialność za podzielone społeczeństwo?
Nie istnieje jedna instytucja odpowiedzialna za wszystkie przejawy nienawiści.
Odpowiedzialność spoczywa na wielu środowiskach.
Na państwie, które musi zapewnić skuteczne przeciwdziałanie przemocy.
Na szkołach, które powinny chronić uczniów i reagować na zgłoszenia.
Na rodzinach, które przekazują dzieciom wzorce zachowań.
Na mediach, które decydują, jakie wypowiedzi nagłaśniają.
Na politykach, którzy powinni rozumieć konsekwencje używanego języka.
I również na instytucjach religijnych, które od dziesięcioleci uczestniczą w wychowaniu młodych pokoleń.
Kościół wielokrotnie podkreślał znaczenie szkolnej katechezy dla kształtowania moralności.
Dlatego uzasadnione jest pytanie, czy przekazywana wiedza religijna rzeczywiście pomagała uczniom budować szacunek do innych ludzi.
Nie chodzi o obarczanie religii odpowiedzialnością za całe zło społeczne.
Chodzi o ocenę skuteczności modelu wychowania, w którym przez wiele lat poświęcano setki godzin na przekazywanie zasad moralnych, nie zapewniając jednocześnie równie silnego, praktycznego systemu rozwijania empatii, rozwiązywania konfliktów i przeciwdziałania wykluczeniu.
Bo jaki sens ma nauczanie miłości bliźniego, jeżeli dziecko nie potrafi okazać szacunku koledze siedzącemu obok w szkolnej ławce?
Potrzebujemy zmiany. Zanim kolejne dziecko powie, że skończyło się jego dzieciństwo
Raport Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę pokazuje, że empatia może być ważnym czynnikiem ograniczającym przemoc rówieśniczą.
To wskazówka dla całego systemu edukacyjnego.
Potrzebujemy większego nacisku na praktyczne kompetencje społeczne, rozwijanie empatii, przeciwdziałanie dyskryminacji oraz dostępność pomocy psychologicznej.
Nauczyciele muszą otrzymać odpowiednie przygotowanie do reagowania na przemoc.
Rodzice muszą wiedzieć, gdzie szukać pomocy.
Uczniowie muszą mieć pewność, że zgłoszenie prześladowania nie zakończy się obojętnością dorosłych.
A państwo powinno traktować zdrowie psychiczne dzieci jako jeden z podstawowych priorytetów edukacji.
Nie wystarczy mówić o wartościach. Trzeba tworzyć warunki, w których będą one przestrzegane.
Nie wystarczy uczyć o szacunku. Trzeba reagować, kiedy ktoś zostaje poniżony.
Nie wystarczy potępiać przemocy po tragedii. Trzeba przeciwdziałać jej wcześniej.
Najważniejsze pytanie dotyczy naszej przyszłości
Polska nie potrzebuje pokolenia wychowanego w przekonaniu, że każdy człowiek o innych poglądach jest wrogiem.
Potrzebuje społeczeństwa zdolnego do współpracy, solidarności i rozwiązywania konfliktów bez przemocy.
Przez lata uczyliśmy dzieci, że najważniejsza jest miłość bliźniego. Dzisiaj musimy zapytać, dlaczego tak wiele z nich doświadcza pogardy, wykluczenia i nienawiści.
Odpowiedź nie sprowadza się do liczby godzin religii ani do decyzji jednego rządu.
Dotyczy całego sposobu wychowywania młodych ludzi.
Jeżeli będziemy nadal traktować odmienność jako zagrożenie, a agresję jako skuteczną metodę rozwiązywania sporów, trudno będzie budować społeczeństwo oparte na wzajemnym zaufaniu.
Jeżeli pozwolimy, aby polityczna rywalizacja stawała się usprawiedliwieniem pogardy, jej skutki mogą być odczuwalne przez kolejne pokolenia.
Politycy mogą zdobywać popularność na społecznych podziałach. Ale rachunek za nienawiść płacą zwykli ludzie.
Płacą go dzieci, które boją się chodzić do szkoły.
Rodzice, którzy nie potrafią ochronić swoich synów i córek.
Nauczyciele próbujący odbudować zaufanie w podzielonych klasach.
I całe społeczeństwo, które coraz trudniej przekonać, że drugi człowiek nie musi być wrogiem.
Nie wystarczy wychowywać dzieci na dobrych katolików, patriotów czy zwolenników określonych wartości. Przede wszystkim trzeba wychowywać je na dobrych ludzi.
Bo najważniejszym sprawdzianem moralności nie jest to, ile razy człowiek usłyszał o miłości bliźniego.
Jest nim to, czy potrafi okazać człowieczeństwo komuś, kto jest od niego inny.
