Hiszpania w esencji swej

9 maj 2022

Madre Teresa Andariega, wędrówka na górę Karmel, Escurial, Escritor (pisarz) Cervantes, Święta Inkwizycja, szkic z dziejów hiszpańskiego górnictwa, Pintor (malarz) Goya, Miguel de Unamuno, poeta Federico Garcia Lorca, El Vale do los Caidos, Fandango, miasto Toledo – to tematy zbioru esejów Andrzeja Stanisława Kowalczyka z jego podróży do Hiszpanii, zebranych w tomie „Toledo i inne przygody w Kastylii”. To właściwie raczej szkice eseistyczne niż eseje w znaczeniu ścisłym, najbardziej adekwatnym do definicji gatunku.

Esej, w rdzennej postaci tego charakteryzuje się zdecydowaną przewagą konceptu intelektualnego, duchowego, stylistycznego, nad faktografią. W szkicach Kowalczyka tej faktografii (skądinąd bardzo interesującej) z historii Hiszpanii jest dużo, więcej niż stricte eseistycznych konceptów.
Nie uważam tego za wadę, tylko odnotowuję. Pisanie Kowalczyka odznacza się nieskazitelną klarownością, jasnością, nie ma w nim natomiast eseistycznych popisów stylistycznych, owego „lewitowania”, egotyzmu, które czasem czytelnika wbijają w podziw dla kunsztu autora, ale czasem – bywa, gdy jest nadmiar tego sztukmistrzostwa – irytują.
Kastylia jest jako reprezentacja Hiszpanii trafiona w punkt. Kastylia to bowiem Hiszpania najbardziej hiszpańska, rdzenna, to macierz, esencja Hiszpanii. I dlatego nic dziwnego, że tom zaczyna się od Hiszpanii religijnej, ultrakatolickiej, nabożnej, mistycznej, w tej mistyce szalonej. Od madre Teresy Andariega i od góry Karmel. Religia i religijność są mi (Bóg tak chciał, niech się dzieje Jego wola) tak obce, tak bardzo ich nie lubię, że gdyby tematem tych dwóch szkiców nie była religijność hiszpańska, ale jakaś inna, to bardzo prawdopodobne, że pominąłbym je w lekturze tomu.
Jednak religia i nabożność po hiszpańsku są tak osobne, tak osobliwe, tak malownicze, tak bujne, tak awanturnicze (sic!), można by rzec, że przeczytałem dwa pierwsze szkice z prawdziwym zainteresowaniem. Nawiasem mówiąc, jest pewnego rodzaju paradoksem, że ten namiętny, z żadnym innym nieporównywalny katolicyzm na modłę hiszpańską, jest mimo swej intensywności jakby nieobecny na europejskiej agorze katolickiej.
Katolicyzm, dajmy na to, niemiecki, a tym bardziej francuski czy nawet włoski, to przy katolicyzmie hiszpańskim jak ciepłe piwo niskoprocentowe przy zmrożonym szampanie Dom Perignon.
Katolicyzm irlandzki, jak wiadomo, załamał się pod własną pychą i grzechem pedofilii. Z kolei katolicyzm polski, niby ciągle żywy i wiodący w Europie, staje się coraz bardziej skorupą-wydmuszką, z której ju ż wyciekła większość młodzieży. Nawet jednak w swoim najlepszym czasie nie miał on choćby ćwierci temperatury odpowiednika hiszpańskiego.
Zaraz po tych katolickich szkicach – Escurial, architektoniczna esencja hiszpańskiej państwowości. Potem jeszcze Cervantes, ojciec Don Kichota i Sancho Pansy i kolejna emblematyczna instytucja starej, dobrej, Arcykatolickiej Hiszpanii, czyli Święte Officium, Inkwizycja. A tuż obok niej, przez ścianę, groźnie (dla niego) z nią sąsiadujący, wielki Francisco Goya. Od niego zaś od razu przeskok do Miguela de Unamuno, największego filozofa Hiszpanii na całej przestrzeni jej dziejów, w którym jak w jakimś paradoksalnym, paroksystycznym zawęźleniu, sczepieniu, stopiła się miłość i nienawiść, fascynacja i obrzydzenie do Hiszpanii w jednym.
Skąd jednak ta bez mała wiek licząca luka między zmarłym w 1828 roku Goyą a zmarłym w 1936 roku Unamuno? To też specyfika Hiszpanii. Nie było sensu pokazywać tego co pośrednie, bo przez te przeszło sto lat Hiszpania ani na jotę się nie zmieniła. Nawet w modzie i estetyce zmieniła się relatywnie niewiele. Historia Hiszpanii była przez stulecia nieruchoma, trochę tak, jak historia Rosji. Między XVIII wiekiem, w którym urodził się Goya, a wiekiem XX, w którym zmarł Unamuno, nie było w Hiszpanii większej różnicy. Nawet czerwona Republika Azany y Diaza i Largo Caballero była tylko krótkim przyspieszeniem, po którym nastąpiły blisko cztery dekady bezruchu epoki Franco (1939-1975).
A skoro Franco i wojna domowa, to i poeta Federico Garcia Lorca, jego ofiara. A potem Vale do los Caidos (Dolina Poległych), z której kilka lat temu socjalistyczny rząd Pedro Sancheza wygnał szczątki Caudillo.
Wreszcie tytułowe Toledo, bardziej kastylijskie niż Madryt, stolica Kastylii. Gdyby de Gaulle tam przemawiał, powiedziałby: „Niech żyje Toledo, najbardziej kastylijskie ze wszystkich kastylijskich miast, a tym samym najbardziej hiszpańskie ze wszystkich hiszpańskich miast”. Czy szkice Kowalczyka przydadzą się jako myślowe uzupełnienie przewodnika w podróży po Hiszpanii? Przydadzą się, a nawet trzeba je koniecznie ze sobą zabrać.
Gdy kilka lat temu byłem w Hiszpanii, w tym w Kastylii (choć akurat niestety nie w Toledo), siłą rzeczy nie mogłem ich mieć. A bardzo by się przydały. Drażni mnie ta turystyka po Hiszpanii, bezmyślna, skoncentrowana na pustym podziwianiu „pięknych widoków” i „cudownej architektury” (inna sprawa, że istotnie jest cudowna).
Bo Hiszpanię trzeba zwiedzać myśląc o niej, paradoksalnie bardziej niż podróżując po Niemczech, Italii czy Francji. Tak właśnie mi się ona jawi. A Autorowi „Toledo i innych przygód w Kastylii” jestem szczerze wdzięczny za wspomożenie w tym myśleniu.
Andrzej Stanisław Kowalczyk – „Toledo i inne przygody w Kastylii”, Biblioteka „Więzi”, Warszawa 2021, str. 326, ISBN 978-83-66769-23-6

Najnowsze

Cena pokoju. Donbas za NATO, wycofanie wojsk z Polski i Finlandia poza Sojuszem?

Cena pokoju. Donbas za NATO, wycofanie wojsk z Polski i Finlandia poza Sojuszem?

Negocjacje pokojowe dotyczą nie tylko przyszłości Ukrainy, lecz całego europejskiego systemu bezpieczeństwa. Rosja żąda ograniczenia obecności NATO na wschodniej flance, utrzymania Ukrainy poza Sojuszem i możliwych ustępstw innych państw. USA rozważają członkostwo Ukrainy w NATO w zamian za wycofanie z Donbasu. Polska powinna aktywnie bronić swoich interesów.

Cukrzyca nie kończy się po 26. urodzinach. Polska dopiero teraz naprawia wieloletnią niesprawiedliwość.

Cukrzyca nie kończy się po 26. urodzinach. Polska dopiero teraz naprawia wieloletnią niesprawiedliwość.

W Polsce na cukrzycę choruje ponad trzy miliony osób, a pięć milionów może mieć stan przedcukrzycowy. Tekst wskazuje na nierówności w dostępie do terapii, zwłaszcza ograniczenie refundacji pomp insulinowych do 26. roku życia. Zapowiadane zniesienie limitu od 2027 roku jest krokiem naprzód, lecz potrzebne są także właściwa diagnostyka, wsparcie psychologiczne i powszechna dostępność leczenia.

Ameryka uziemiona. Tysiące odwołanych lotów i pytania o bezpieczeństwo infrastruktury

Ameryka uziemiona. Tysiące odwołanych lotów i pytania o bezpieczeństwo infrastruktury

Awaria przestarzałych systemów telekomunikacyjnych FAA doprowadziła 13 listopada 2026 roku do czterogodzinnego wstrzymania startów w USA i niemal 10 tysięcy odwołanych lotów. Incydent ujawnił wieloletnie zaniedbania modernizacyjne, mimo wcześniejszych ostrzeżeń GAO. Nie potwierdzono związku z awarią Microsoftu ani cyberataku, jednak wydarzenia podkreślają strategiczne znaczenie odpornej infrastruktury cyfrowej.

Samorząd to nie prywatny folwark. 1506 włodarzy może odejść, a dwukadencyjność rozpala polityczny spór

Samorząd to nie prywatny folwark. 1506 włodarzy może odejść, a dwukadencyjność rozpala polityczny spór

Ponad 1500 samorządowców może stracić możliwość ubiegania się o reelekcję w 2029 roku. Zwolennicy zniesienia limitu przekonują, że władzę powinni rozstrzygać wyborcy, lecz problem sięga głębiej: wieloletnie rządy mogą zamieniać gminy w lokalne układy, gdzie lojalność wypiera kompetencje, a urząd zaczyna przypominać prywatne dziedzictwo. Obywatele częściej popierają ograniczenia niż ich likwidację. Rozsądnym kompromisem mogłyby być trzy kadencje, czyli piętnaście lat. Sama rotacja jednak nie wystarczy bez jawności, niezależnych mediów i realnej kontroli. Samorząd potrzebuje ciągłości, ale nie dożywotnich gospodarzy.

Dzieci oglądają przemoc, patostreamerzy trafiają do Sejmu. Nawrocki wetuje ustawę o ochronie w internecie

Dzieci oglądają przemoc, patostreamerzy trafiają do Sejmu. Nawrocki wetuje ustawę o ochronie w internecie

Polskie dzieci spędzają w internecie niemal pięć godzin dziennie, często stykając się z patostreamingiem, cyberprzemocą i treściami seksualnymi. Autor wskazuje na nieskuteczną ochronę platform, polityczne sprzeczności oraz potrzebę wsparcia szkół i rodziców. Krytykuje prezydenckie weto ustawy cyfrowej, podkreślając konieczność połączenia ochrony dzieci z wolnością słowa.

Wysłannik pokoju. Europa walczy o miejsce przy stole, przy którym rozstrzyga się jej przyszłość

Wysłannik pokoju. Europa walczy o miejsce przy stole, przy którym rozstrzyga się jej przyszłość

Rozmowy USA z Rosją i Ukrainą uwidaczniają brak wspólnego stanowiska Europy wobec wojny. Państwa UE spierają się o wybór wysłannika, podczas gdy Polska domaga się udziału w negocjacjach i ochrony interesów wschodniej flanki. Trwały pokój powinien gwarantować suwerenność Ukrainy, bezpieczeństwo regionu oraz odrzucać politykę stref wpływów.

Sprawdź również

Wielkie granie w innej siedzibie

Wielkie granie w innej siedzibie

Szalone Dni Muzyki znalazły swój dom. Nowe otwarcie spodobało się publiczności. Można się było nieco obawiać, jak tegoroczne Szalone Dni Muzyki odnajdą się i zaklimatyzują w zupełnie nowym miejscu. A przede wszystkim: jak tę zmianę powita publiczność, przyzwyczajona...

MOŻESZ TAK. I TAK TEŻ MOŻESZ!

MOŻESZ TAK. I TAK TEŻ MOŻESZ!

14. Festiwal Kultury bez Barier | 13–18 października 2026 175 wydarzeń. Ponad 20 miast. Spektakle, filmy, koncerty, wystawy, spacery i warsztaty. Od 13 do 18 października po raz czternasty Festiwal Kultury bez Barier pokazuje, że nie ma jednego właściwego sposobu na...