Polska nie zawsze była krajem jednolitym narodowo, językowo i kulturowo. Przypomina o tym Olga Tokarczuk, laureatka Literackiej Nagrody Nobla z 2018 roku. W swojej najnowszej powieści „Świata jest za dużo” pisarka wraca na powojenny Dolny Śląsk, gdzie obok siebie żyli Polacy, Niemcy, Żydzi i przybysze z różnych stron Europy. To opowieść o ludziach, którym historia odebrała domy, ale również o Polsce, której wielokulturową przeszłość zbyt łatwo pomijamy.
Nowa powieść polskiej noblistki
14 października 2026 roku ukazała się najnowsza książka Olgi Tokarczuk „Świata jest za dużo”. Powieść liczy 688 stron i została wydana przez Wydawnictwo Literackie.
Jej akcja rozpoczyna się w 1946 roku, kiedy Europa próbuje podnieść się z ruin II wojny światowej. Wrocław, jeszcze niedawno niemieckie Breslau, staje się miejscem spotkania ludzi, których losy zmieniły wojna, przesiedlenia i nowe granice.
Tokarczuk opowiada o tych, którzy musieli porzucić swoje domy, często pozostawiając za sobą cały dotychczasowy świat.
Jedni przyjechali ze Lwowa i innych terenów wschodnich, które znalazły się poza granicami powojennej Polski. Inni przybywali z centralnej części kraju. Na miejscu pozostali również Niemcy, których społeczność podlegała wysiedleniom.
Wszyscy musieli odnaleźć się w rzeczywistości, której wcześniej nie znali.
Dolny Śląsk. Polska, która miała wiele języków
Jednym z najważniejszych miejsc przedstawionych w powieści jest Wałbrzych.
Po wojnie miasto było niezwykłą mieszaniną kultur i narodowości. Obok polskich przesiedleńców mieszkali tam Niemcy, Żydzi ocaleni z Zagłady oraz polscy reemigranci z Francji. W kolejnych latach na Dolny Śląsk przybywali również uchodźcy z Grecji.
Każda z tych społeczności miała własną historię, język, zwyczaje i doświadczenia.
Ta różnorodność nie oznaczała jednak życia bez konfliktów. Powojenne społeczeństwo było naznaczone traumą, nieufnością, przemocą i antysemityzmem.
Dolny Śląsk nie był krainą idealnej wielokulturowości. Był miejscem, w którym ludzie o różnych korzeniach próbowali wspólnie rozpocząć życie po katastrofie.
To właśnie ten fragment polskiej historii Tokarczuk czyni jednym z głównych tematów swojej powieści.
Czy Polska naprawdę była jednolita?
Olga Tokarczuk od lat zwraca uwagę, że polska tożsamość jest znacznie bardziej skomplikowana, niż sugerują uproszczone narracje historyczne.
W rozmowie opublikowanej 29 września 2026 roku w „Tygodniku Powszechnym” noblistka mówiła o przekonaniu dotyczącym narodowej jednorodności, które utrwalano przez dziesięciolecia.
Przypominała, że polskie regiony różnią się historią, tradycjami i doświadczeniami mieszkańców, a naród nie jest niezmienną wspólnotą istniejącą poza historią.
W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera obecny w powieści podział na Polskę centralną i tę, której historia nie mieści się w jednym narodowym schemacie.
Czy można opowiadać historię Polski, pomijając losy Żydów, Niemców, Ukraińców i innych społeczności, które przez stulecia współtworzyły jej kulturę?
To pytanie wykracza daleko poza literaturę.
Noblistka, która nie boi się trudnych tematów
Olga Tokarczuk należy do najbardziej rozpoznawalnych polskich pisarek na świecie.
Literacką Nagrodę Nobla za 2018 rok otrzymała za twórczość przekraczającą tradycyjne granice opowiadania o świecie i człowieku.
W jej dorobku znajdują się między innymi „Prawiek i inne czasy”, „Bieguni”, „Księgi Jakubowe” oraz „Dom dzienny, dom nocny”.
Szczególnie „Księgi Jakubowe” pokazały, że pisarka potrafi opowiadać historię Polski z perspektywy ludzi, którzy często pozostają na marginesie narodowych narracji.
Jednocześnie twórczość i publiczne wypowiedzi Tokarczuk od lat wywołują spory.
Część środowisk konserwatywnych zarzuca jej krytyczny stosunek do polskiej historii i tradycji. Zwolennicy pisarki podkreślają natomiast, że literatura nie powinna służyć wyłącznie umacnianiu narodowych mitów.
Warto jednak oddzielać ocenę poglądów autorki od oceny jej książek.
Nagroda Nobla nie oznacza, że każda kolejna powieść musi być arcydziełem. Ale polityczna niechęć do pisarki również nie jest argumentem literackim.
Czy nowa książka Tokarczuk jest rzeczywiście wielkim wydarzeniem?
Pierwsze recenzje „Świata jest za dużo” pokazują, że nawet krytycy uznający znaczenie Tokarczuk nie są jednomyślni w ocenie jej najnowszego dzieła.
Dariusz Nowacki w recenzji opublikowanej w „Gazecie Wyborczej” zwrócił uwagę, że wiele wykorzystanych w powieści motywów historycznych było już wielokrotnie przedstawianych w polskiej literaturze i kulturze.
Jego zdaniem dolnośląska epopeja noblistki pojawia się stosunkowo późno, a część opowieści może sprawiać wrażenie powtarzania znanych historii.
Z kolei Justyna Sobolewska na łamach „Polityki” dostrzegła w książce zarówno fragmenty porywające, jak i momenty nadmiernie statyczne. Podkreśliła przy tym znaczenie pamięci, zapominania i budowania nowej tożsamości.
To ważna różnica.
Można uznać, że Tokarczuk nie odkrywa nieznanych wcześniej wydarzeń, a jednocześnie docenić sposób, w jaki łączy ludzkie historie.
Literatura nie musi przecież przedstawiać faktów po raz pierwszy. Może sprawiać, że zaczynamy dostrzegać ich znaczenie.
Historia, która nadal dotyczy współczesnej Polski
Najciekawszy wymiar nowej powieści Tokarczuk dotyczy pytania o tożsamość.
Co sprawia, że człowiek uważa określone miejsce za swój dom?
Czy przynależność narodową określa język, pochodzenie, miejsce urodzenia, a może wspólne doświadczenie?
W powojennym Wrocławiu i Wałbrzychu te pytania nie były abstrakcyjnymi rozważaniami. Dotyczyły codziennego życia tysięcy ludzi.
Dziś, kiedy Europa ponownie dyskutuje o migracji, granicach, narodowej tożsamości i wielokulturowości, powieść Tokarczuk zyskuje dodatkowy kontekst.
Przypomina, że historia naszego kontynentu to nie tylko dzieje państw i narodów, ale również ludzi zmuszonych do opuszczania rodzinnych stron.
Polska to nie wyłącznie jedna tradycja i jedna opowieść historyczna. To także doświadczenia wielu społeczności, które przez wieki współtworzyły kraj, w którym dzisiaj żyjemy.
Ostatnia wielka powieść Olgi Tokarczuk?
Noblistka zapowiadała, że „Świata jest za dużo” może być jej ostatnią tak obszerną powieścią. Nie oznacza to jednak definitywnego zakończenia działalności literackiej.
Pisarka nie wyklucza poszukiwania innych form twórczości.
Jeśli rzeczywiście jest to zamknięcie pewnego etapu jej pisarskiej drogi, wybór tematu wydaje się znaczący.
Tokarczuk wraca do miejsca, które przez lata było dla niej źródłem literackich inspiracji. Jednocześnie stawia pytania o pamięć, odpowiedzialność i prawo do opowiadania cudzej historii.
Nie trzeba zgadzać się ze wszystkimi poglądami Olgi Tokarczuk ani bezkrytycznie zachwycać się jej twórczością, aby dostrzec wartość takiej literatury.
Bo dobra książka nie zawsze musi utwierdzać nas w przekonaniu, że znamy własną historię. Czasami jej największą zasługą jest pokazanie, jak wiele jeszcze o niej nie wiemy.
A najnowsza powieść polskiej noblistki przypomina, że historię Polski tworzyli nie tylko ci, których dzisiaj najchętniej stawiamy na pomnikach.
