Redaktor, policjant, „sfinks”

14 maj 2023

Przystępując do lektury wydanej przez krakowski „Znak” biografii Krzysztofa Kozłowskiego autorstwa Andrzeja Brzezieckiego obawiałem się nieco, że będą to godziny spędzone w konwencji: „Znacie? To posłuchajcie”.

Książek i tekstów prasowych poświęconych krakowskim kręgom „Tygodnika Powszechnego” i „Znaku” w latach PRL nagromadziły się na przestrzeni 33 lat bardzo wiele, od „Trzech ćwiartek wieku” (1990), rozmów Jacka Żakowskiego z Jerzym Turowiczem, poprzez jego „45 lat w opozycji” (1990), o „TP”, czy także tego autora, „Pół wieku pod włos” (1999), pozycji cennych, acz niepozbawionych akcentów hagiograficznych, aż po krytyczne i w zamiarze demaskatorskie ujęcie Romana Graczyka w „Cenie przetrwania? SB wobec „Tygodnika Powszechnego” (2011). Do tego wypada dołączyć niezliczone artykuły prasowe i dygresyjne passusy w publikacjach książkowych dotyczących historii PRL. 

Także sam Krzysztof Kozłowski był już bohaterem wydanego jako książka wywiadu „Gliniarz z „Tygodnik” przeprowadzonego z nim przez Witolda Beresia i Krzysztofa Burnetko, ale dotyczył on okresu, gdy redaktor „TP” został (1990) ministrem spraw wewnętrznych w rządzie Tadeusza Mazowieckiego, przejmując schedę po Czesławie Kiszczaku. Wystarczy zresztą przejrzeć bogatą, wybraną tylko, a nie pełną bibliografię, listę tytułów książek poświęconych szeroko rozumianemu kręgowi „Tygodnika Powszechnego”, „Znaku” i koła poselskiego „Znak” w Sejmie PRL.

Moje obawy okazały się jednak płonne. Brzeziecki, biorąc „na warsztat” osobę KK otworzył sobie, jako autorowi, i nam, jako czytelnikom, możliwość nowego, świeżego spojrzenia na historię tego środowiska. 

Nowe barwy

Okazało się, że ten sam, na pozór opisany i „ograny” temat, pokazany nagle przez pryzmat jakiejś konkretnej postaci nabiera nowych barw Stefan Kisielewski, legendarny felietonista „TP”, który znany był z ciętego języka i złośliwości ciskanych bez pardonu pod adresem koleżeństwa z redakcyjnego zespołu, do KK akurat nie miał zastrzeżeń i nazywał go „bardzo porządnym chłopakiem” i „fanatykiem „Tygodnika Powszechnego”, a to w jego wydaniu wiele znaczy. Brzeziecki rozpoczyna swoją opowieść niemal prozatorsko, epicko, niemal jak w „Lalce” Prusa od plastycznego opisu zmierzania przez KK na obrady Okrągłego Stołu w lutowy, szary, błotnisty poranek 1989 roku („Było pochmurno i zimno. Padła deszcz ze śniegiem, a na krzywych chodnikach warszawskich…). 

Jednak, prawie natychmiast, w trybie retrospekcji, dokonuje „powrotu do przeszłości” czyli do dzieciństwa KK (rocznik 1931), spędzonego w jego rodzimym środowisku ziemiańsko-inteligenckim (jego stryj Leon był premierem RP za czasów Józefa Piłsudskiego), z uwzględnieniem historii rodu Kozłowskich. 

Szczęśliwie Brzeziecki, i to jest jeden z walorów jego biografii, nie przeciąża narracji (co często zdarza się wielu autorom) hagiograficznymi, idyllicznymi obrazkami z sielskiego, ziemiańskiego dzieciństwa, a to co podaje, podaje bez słodkiego, snobistycznego zadęcia. Szybko natomiast przechodzi do powojennej aktywności KK, jego studiów w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, a potem jego wejściu w krakowski krąg „Tygodnika Powszechnego”.

„Miał doskonały zmysł rzeczywistości. Potrafił wyczuć tę cienką linię między kompromisem, która dzieliła kompromis od kompromitacji. Krzysztof Kozłowski często był przeciw, ale nigdy nie był przeciw wolności i prawdzie. 

Cienka linia kompromisu i kompromitacji

Był intelektualistą gorącego serca i chłodnego namysłu. Andrzej Brzeziecki znakomicie potrafił odczytać obraz i sens biografii Krzysztofa. Każdy mógłby marzyć, by to on został jego biografem” – napisał o książce Adam Michnik. Bardzo trafnie. Dlatego wypożyczyłem od niego tę opinię i nie zawahałem się jej użyć.

Co jeszcze można znaleźć w znakomicie napisanej biografii KK? 

Ano, na początek biografii n.p. raczej mało poza Krakowem znany fakt, że jego licealny kolega i przyjaciel, późniejszy PZPR-owski, krakowski lewicowy działacz polityczny i kulturalny Andrzej Kurz pochodził z rodziny endeckiej i brał gorliwy udział w krakowskich zamieszkach 3 maja 1946 roku. 

Interesujące są uwagi autora o atmosferze powojennego, bezetowskiego, klerykalnego i mieszczańskiego Krakowa, który długo jeszcze trwał w warunkach PRL. O napięciach „Tygodnika Powszechnego” z prymasem Wyszyńskim, który nie lubił jego „inteligenckości”. 

Szczególnie interesująca, a nawet pasjonująca jest część poświęcona objęciu przez KK funkcji najpierw wiceministra w MSW w rządzie Tadeusza Mazowieckiego (jako bezpośredni podwładny Czesława Kiszczaka), a kilka miesięcy później szefa resortu, po Kiszczaku. Wykorzystując ciekawe źródła i interesujące relacje (m.in. Bartłomieja Sienkiewicza czy Wojciecha Brochwicza) Brzeziecki pokazał proces wchodzenia ludzi dawnej opozycji do MSW jako wyjątkowo trudny, związany z licznymi barierami, jako odbiegający od wielu potocznych wyobrażeń o jego przebiegu. 

W tej części pojawia się wątek „fascynacji” KK Kiszczakiem i spokojnego realizmu w podejściu do funkcjonariuszy MSW z poprzedniego systemu, kontrastujący z „antyesbeckim”, a także antyeseldowskim wybuchem jego emocji po „aferze Olina”, kiedy to gorączkowo miał domagać się odsunięcia od władzy SLD, co bardzo krytycznie i złośliwie zdyskontowali cytowani w tym rozdziale Jerzy Urban (w „Nie”) i Piotr Gadzinowski (w „Trybunie”). Takich smaczków jest w biografii dużo, co czyni jej lekturę bardzo atrakcyjną. Interesujące są też w niej niebanalnie zarysowane miniportrety postaci z różnych okresów działalności KK, n.p. radykalnej katolickiej publicystki „Znaku” Anny Morawskiej (KK napisał o niej, że nigdy nie spotkał „podobnie wściekłego i nie przebierającego w słowach człowieka”), „Kisiela” czy Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, z którym KK wszedł w polemikę w ocenie transformacji z udziałem SB i SLD. 

Portret psychologiczny

W sposób zróżnicowany, w zależności od punktu widzenia, sportretowana została psychologiczna sylwetka samego KK. Jedni widzieli go jako człowieka szorstkiego i bali się go (n.p. Andrzej Romanowski), inni jak niektóre pracownice redakcji „TP” uważały go za człowieka „niewychowanego” i „ordynarnego”, a jeszcze inni za arbitra elegancji i kultury, w tweedowej marynarce, z fajką i kieliszkiem brandy w dłoni. Jedni cenili go za chłodny umysł polityczny i cechy rasowego polityka, inni (jak n.p. cytowani Urban i Gadzinowski, a także Stanisław Stomma) rozczarowali się jego polityczną rozwagą i umiarem po jego emocjonalnym wybuchu po „sprawie Olina”. Jeszcze inni, jak funkcjonariusze SB (czy Mieczysław F. Rakowski) w latach sześćdziesiątych uważali go za zakamieniałego reakcjonistę i antykomunistę, a inni, jak prawica lat 90-tych, widzieli w nim „obrońcę esbeków” „bliskiego lewicy”.

Reasumując: biografia KK autorstwa Andrzeja Brzezieckiego zasługuje na najwyższe uznanie nie tylko z uwagi na klarowny styl i bogactwo faktograficzne, ale także dlatego, że pozostawia czytelnika z poczuciem pewnej zagadkowości jego sylwetki: kim KK był naprawdę lub kim był najbardziej? Publicystą, redaktorem, politykiem policjantem, reakcjonistą, lewicującym z lekka liberałem, brutalem, człowiekiem dobrych manier…? Być może po trosze każdym, jako skomplikowana osobowość. Na pewno do końca pozostał zagadkowym „sfinksem”.

Najnowsze

Koniec bezkarnego poniżania pracowników? Od 5 listopada nowe prawo przeciwko mobbingowi. Nawet 28 836 zł zadośćuczynienia

Koniec bezkarnego poniżania pracowników? Od 5 listopada nowe prawo przeciwko mobbingowi. Nawet 28 836 zł zadośćuczynienia

Nowe przepisy Kodeksu pracy, które wejdą w życie 5 listopada 2026 roku, mają na celu walkę z mobbingiem w polskich zakładach pracy. Uproszczona definicja nękania oraz wyższe zadośćuczynienie wzmocnią pozycję pracowników. Kluczowe będzie skuteczne egzekwowanie przepisów, aby zapewnić ochronę i godność zatrudnionych.

Polska prawica dostarcza paliwa rosyjskiej propagandzie. Kreml wykorzystuje kryzys wywołany sporem prezydenta z rządem

Polska prawica dostarcza paliwa rosyjskiej propagandzie. Kreml wykorzystuje kryzys wywołany sporem prezydenta z rządem

Rosyjskie działania dezinformacyjne wykorzystują wewnętrzne konflikty w Polsce, szczególnie wokół Trybunału Konstytucyjnego, aby podważyć zaufanie społeczne i osłabić bezpieczeństwo państwa. Polityczne napięcia między prezydentem a rządem stają się polem do popisu dla rosyjskiej propagandy, zwiększając ryzyko destabilizacji Polski w obliczu zagrożeń ze strony Rosji.

Chiny i Szwajcaria podpisały protokół w sprawie aktualizacji umowy o wolnym handlu

Chiny i Szwajcaria podpisały protokół w sprawie aktualizacji umowy o wolnym handlu

30 października w Pekinie minister handlu Chin Wang Wentao podpisał protokół aktualizacyjny umowy o wolnym handlu z Szwajcarią. Obie strony zobowiązały się do otwartości w zakresie towarów, usług i inwestycji, co ma pogłębić współpracę gospodarczą. Umowa została pierwotnie podpisana w 2013 roku, a jej aktualizacja jest podkreśleniem wsparcia dla wolnego handlu w trudnym międzynarodowym środowisku.

Komentarz: Japonia rozbraja pacyfizm. Stare demony, nowe rakiety

Komentarz: Japonia rozbraja pacyfizm. Stare demony, nowe rakiety

80 lat po ogłoszeniu pacyfistycznej konstytucji Japonia coraz śmielej stawia na zbrojenia.** Rząd premier Sanae Takaichi rozważa zwiększenie wydatków wojskowych, rozwija potencjał militarny i zaostrza stanowisko wobec Chin. W tle pozostają bolesna historia japońskiego imperializmu, napięcia wokół Tajwanu oraz interesy przemysłu zbrojeniowego. Tymczasem tysiące Japończyków protestują w obronie pokoju. **Czy kraj, który po II wojnie światowej wyrzekł się agresji, ponownie wkracza na niebezpieczną drogę militaryzmu? I kto zapłaci za polityczne ambicje Tokio?

Spotkanie Xi Jinpinga z prezydentem Niemiec    

Spotkanie Xi Jinpinga z prezydentem Niemiec    

30 października Xi Jinping spotkał się z prezydentem Niemiec Frankiem-Walterem Steinmeierem w Pekinie. Xi podkreślił wysoką jakość relacji chińsko-niemieckich oraz potrzebę współpracy opartej na wzajemnym zaufaniu. Zaapelował o wspieranie otwartości, współpracy i poszanowania równości w relacjach. Strony uzgodniły współpracę w dziedzinach takich jak sztuczna inteligencja, ekologiczne rozwiązania i gospodarka cyfrowa. Steinmeier potwierdził politykę „jednych Chin” i wolę współpracy, w tym w rozwiązywaniu sporów handlowych. Obie strony zobowiązały się do utrzymywania dialogu oraz wspierania pokojowego rozwoju i wolnego handlu na świecie.

Xi Jinping spotkał się z przewodniczącym Konfederacji Szwajcarskiej

Xi Jinping spotkał się z przewodniczącym Konfederacji Szwajcarskiej

30 października w Pekinie Xi Jinping spotkał się z przewodniczącym Konfederacji Szwajcarskiej, Guyem Parmelinem. Xi podkreślił znaczenie współpracy między Chinami a Szwajcarią, uznając ją za wzorcowy przykład w relacjach międzynarodowych. Omówiono rozwój partnerstwa w nowych branżach, takich jak gospodarka cyfrowa i zielona energia, a także potrzebę wspólnej pracy na rzecz multilateralizmu. Po spotkaniu podpisano zaktualizowany protokół strefy wolnego handlu oraz dokumenty dotyczące współpracy naukowej i medialnej, co ma przyczynić się do zrównoważonego rozwoju handlu między krajami.

Sprawdź również