Państwowa Inspekcja Pracy ma nowe narzędzia do walki z fikcyjnym samozatrudnieniem i umowami cywilnoprawnymi zawieranymi zamiast umów o pracę. Przepisy obowiązujące od 8 lipca pozwalają doprowadzić do przekształcenia nieprawidłowo zawartej umowy zlecenia, umowy o dzieło lub kontraktu B2B w umowę o pracę.
Reforma nie zmienia zasad określających, kiedy powinno dojść do zawarcia umowy o pracę. Od ponad 20 lat artykuł 22 Kodeksu pracy zabrania zastępowania jej umową cywilnoprawną, jeżeli zatrudnienie faktycznie ma cechy stosunku pracy.
Chodzi o sytuacje, w których dana osoba osobiście wykonuje określone obowiązki, pracuje pod kierownictwem lub nadzorem przełożonego oraz ma wyznaczone miejsce i czas pracy. Sama nazwa podpisanej umowy nie przesądza wówczas o charakterze zatrudnienia.
– Jeżeli macie szefa, pracujecie pod jego kierownictwem, macie określony zakres obowiązków, za który otrzymujecie określone wynagrodzenie, pracujecie w konkretnym miejscu i czasie – wtedy należy wam się umowa o pracę – mówiła ministra rodziny, pracy i polityki społecznej Agnieszka Dziemianowicz-Bąk.
Dotychczas PIP mogła kwestionować nieprawidłowe zatrudnienie, ale ostateczne ustalenie istnienia stosunku pracy wymagało skierowania sprawy do sądu. Nowe przepisy wprowadzają procedurę administracyjną.
Po wykryciu nieprawidłowości inspektor pracy najpierw poleci pracodawcy usunięcie naruszenia. Może wyznaczyć termin na podpisanie umowy o pracę albo takie uregulowanie współpracy, aby odpowiadała ona rzeczywistym warunkom jej wykonywania.
Jeżeli pracodawca nie wykona polecenia, inspektor będzie mógł wystąpić do okręgowego inspektora pracy o wydanie decyzji przekształcającej umowę w umowę o pracę.
Od takiej decyzji zarówno pracodawca, jak i pracownik mogą odwołać się do sądu pracy. Odwołanie wstrzymuje jej wykonanie do czasu rozstrzygnięcia sprawy. Sąd może jednak udzielić pracownikowi zabezpieczenia, dzięki któremu w trakcie postępowania umowa będzie mogła zostać zmieniona, wypowiedziana lub rozwiązana wyłącznie na zasadach prawa pracy.
– Jeśli szef cwaniak wypchnął was na zlecenie albo działalność gospodarczą zamiast etatu, to inspektor pracy może doprowadzić do przekształcenia waszej umowy w umowę o pracę – zapowiadała Dziemianowicz-Bąk.
Umowa o pracę daje między innymi prawo do płatnego urlopu wypoczynkowego, zwolnienia chorobowego, urlopów związanych z rodzicielstwem oraz ochrony przed bezpodstawnym lub natychmiastowym zwolnieniem. Zatrudnienie na fikcyjnym zleceniu lub B2B może również oznaczać niższe składki i świadczenia emerytalne.
Reforma nie oznacza automatycznego podważania wszystkich umów cywilnoprawnych. Zlecenia, umowy o dzieło i współpraca B2B pozostają legalne, jeżeli sposób wykonywania pracy nie odpowiada warunkom stosunku pracy.
Nowelizacja rozszerza także współpracę między Państwową Inspekcją Pracy, Zakładem Ubezpieczeń Społecznych i Krajową Administracją Skarbową. Instytucje będą wymieniać dane, aby ułatwić typowanie firm do kontroli i wykrywanie przypadków obchodzenia prawa pracy.
PIP uzyskała również możliwość prowadzenia części kontroli zdalnie, między innymi przez analizę dokumentów. Pracodawcy będą mogli występować do Inspekcji o indywidualne interpretacje dotyczące prawidłowości stosowanych przez nich form zatrudnienia.
Podwyższone zostały także kary za wykroczenia przeciwko prawom pracowniczym. Kontrole celowe mają być prowadzone na podstawie rocznych i wieloletnich planów przygotowywanych z wykorzystaniem analizy ryzyka.
W związku z rozszerzeniem kompetencji Inspekcja ma otrzymać 300 nowych etatów. Około 100 z nich przeznaczono dla inspektorów, około 80 dla osób zajmujących się wydawaniem indywidualnych interpretacji, a ponad 30 dla radców prawnych reprezentujących PIP w sądach. Pozostałe stanowiska mają dotyczyć obsługi systemów informatycznych i administracji.
Skargę dotyczącą fikcyjnej umowy cywilnoprawnej można złożyć do okręgowego inspektoratu pracy lub terenowego oddziału PIP właściwego dla siedziby firmy. Zgłoszenie może zostać przekazane osobiście, pocztą tradycyjną, przez e-Doręczenia albo elektronicznie, jeżeli dokument zostanie opatrzony kwalifikowanym podpisem elektronicznym, podpisem zaufanym lub osobistym.
Skan odręcznie podpisanej skargi przesłany e-mailem nie spełnia wymogów formalnych i może zostać potraktowany jako zgłoszenie anonimowe. Skarga powinna zawierać dane osoby zgłaszającej, adres do korespondencji, opis nieprawidłowości oraz nazwę i adres podmiotu, na rzecz którego wykonywana jest praca.
Dane skarżącego są chronione. Inspektor nie może poinformować pracodawcy, że kontrola została wszczęta w następstwie skargi, chyba że osoba zgłaszająca wyrazi na to pisemną zgodę.
– Państwo dostaje coraz więcej instrumentów, aby stanąć po stronie pracownika i wziąć odpowiedzialność za rynek pracy – mówił marszałek Sejmu Włodzimierz Czarzasty.
Zmiany stanowią również realizację jednego z zobowiązań Polski zapisanych w Krajowym Planie Odbudowy. Według Lewicy przyjęcie reformy pozwala spełnić warunki związane z wypłatą 11 miliardów euro środków unijnych. Komisja Europejska miała potwierdzić, że nowe rozwiązania odpowiadają wymaganiom KPO.
