Cnoty nasz niepolskie

Dla Sokratesa cnotą jest poszukiwanie prawdy i dobra. W zasadzie dla niego prawda była dobrem, a dobro prawdą. Znając prawdę, należy postępować dobrze. Nie o takie cnoty chodzi jednak zapewne ministrom rządu Morawieckiego. A z ostrożności procesowej, na wypadek gdyby Sokrates miał odrobinę racji, ministrowie wolą trzymać się od prawdy z daleka, by nawet przypadkiem jej nie odkryć. A nuż poznanie prawdy zmusiłoby ich do dobrego postepowania, do realizacji cnót klasycznych i czynienia dobra? Uważają, że nie należy podejmować takiego ryzyka, i ja ich rozumiem.

Nieco inaczej patrzyli na cnoty Rzymianie, przynajmniej dopóki funkcjonował tam ustrój republikański. Virtus to troska o dobro publiczne, obowiązek służby republice nałożony na każdego obywatela odpowiednio do jego możliwości. To także nie są cnoty, które polecałby nasz przewielebny rząd, tym bardziej że sam musiałby się do nich stosować. Jakże być tłustym kotem w służbie republiki i demokracji?

Zdaniem Jego Eminencji Ministra ateiści pozbawieni są cnót i niezdolni do nauczania innych, w szczególności zaś do nauczania etyki. To nie jest specjalnie nowy pogląd. Powiedziałbym nawet, że jest raczej stary. Można go znaleźć u jednego z prekursorów koncepcji współczesnej demokracji, Johna Locke’a. Zapewne ktoś streścił ministrowi streszczenie poglądów tego filozofa, zapomniał jednak dodać, że w opinii Locke’a również katolicy ( i muzułmanie) nie są zdolni do życia w państwie demokratycznym. Z tymi tezami można by dziś polemizować, ale niestety minister, jeśli dostarcza jakichś argumentów, to raczej wspierających Locke’a, a zwłaszcza jego opinie o katolickich politykach.

W poglądach Locke’a istotna wydaje się dzisiaj (a żył przecież w wieku XVII) teza, że celem państwa (republiki) nie jest dążenie do zbawienia jednostek, ale do realizacji dobra wspólnego i dobrego życia. Podstawą funkcjonowania republiki miała być umowa społeczna i rządy prawa. Na określonych przez Locke’a zasadach republikańskich opierali się twórcy amerykańskiej konstytucji. Zasady te w dużym stopniu zostały przejęte przez współczesne systemy demokratyczne, rzecz jasna poza wykluczeniem z demokracji ateistów i katolików (oraz muzułmanów), o ile oni sami się z niej nie wykluczają.

Rządowi Zjednoczonej Prawicy znacznie bliższe są zasady i cnoty promowane przez Królestwo Prus w okresie kanclerza Bismarcka. Zasady były proste: mężczyźni mieli pracować dla cesarza i ojczyzny, służyć w wojsku i w razie potrzeby umierać na rozkaz. Kobiety też miały wyraźnie określone zadania, ujęte jako słynne już trzy K: Kinder , Kuche i Kirche – dzieci, kuchnia i kościół , niejako naprzemiennie. Wszystkich obowiązywało posłuszeństwo, z tym że mężczyźni mieli być posłuszni klerowi i cesarzowi a kobiety dodatkowo mężczyznom, którzy się nimi opiekowali. Piękny sen konserwatystów. I komu to przeszkadzało? – pyta siebie w myślach minister Czarnek. A chyba nie jest w tych snach odosobniony, bo marzenie to podziela polska hierarchia katolicka oraz wielu polityków – nie tylko z rządzących aktualnie partii. Pokorni obywatele, a w szczególności obywatelki, to marzenie części polskiej klasy (?) politycznej.

Pokorę jako główną cnotę ma się propagować wśród młodzieży na lekcjach religii i etyki, czyli po nowemu religii i religii: pokorę i wstrzemięźliwość seksualną aż do ślubu – kościelnego – a zaraz po ślubie wielodzietność. I tak w koło kościół, praca, dzieci, kuchnia. I pokora. Pana (Wojciecha) Pokorę uprzejmie przepraszam, to przecież nie jego wina.

Ceniącym sobie nieco inne cnoty, tym, którzy chcą rozwijać w sobie etykę taką bardziej pozytywną i współczesną, polecam portal http://www.etykawszkole.pl – dopóki jeszcze działa. To przydatna pomoc dydaktyczna, a niedługo być może pomoc w nauce na tajnych kompletach etycznych.

A poza tym warto przeczytać „Traktat o dobrej robocie” Tadeusza Kotarbińskiego. Premier Morawiecki na pewno go nie zna.

I oczywiście wypowiedzieć konkordat. Locke by się ze mną zgodził.

Plan dla ludzi

PiS sobie nami rządzi, jak potrafi czy raczej jak nie potrafi, a tymczasem powstają różne plany na przyszłość. To dobrze, bo jest nadzieja, że skoro powstają, to jakaś przyszłość jednak dla nas jest.

W relacjach między państwem, społeczeństwem a Kościołem katolickim mamy kilka zasadniczych problemów. Część z nich wynika ze sposobu, w jaki polski Kościół katolicki po roku 1989 traktuje państwo i społeczeństwo. Kościół uzurpuje sobie zwierzchnią rolę w państwie, które ma realizować jego politykę i dbać o religijność obywateli. Politycy od centrum po prawą ścianę zabiegają o przychylność kościelnych funkcjonariuszy, tak by poparli ich starania o zajęcie lub utrzymanie politycznych pozycji.

Nie będę opisywał, jak jest, bo robiono to już wiele razy. W trosce o większość społeczeństwa, która uważa się za mniej lub bardziej religijną, przedstawię kilka propozycji. Po ich ewentualnej realizacji będzie się tym ludziom żyło lepiej, a nawet będzie się lepiej żyło wszystkim, katolicy zaś staną się wreszcie podmiotem w grze pomiędzy hierarchami kościelnymi a hierarchami politycznymi, zamiast być mięsem wyborczym.

Po pierwsze, trzeba przestać traktować Kościół i religię jako sprawy o specjalnym statusie społecznym. Podstawą demokracji jest wypracowanie rozwiązań, dzięki którym życie ludzi będzie lepsze lub choćby znośne. John Locke , ojciec demokracji, podkreślał, że celem wspólnoty politycznej – państwa – nie jest zbawienie obywateli. Chociaż uważał religię za podstawę moralności, Locke był przekonany, że zbawienie człowieka to coś, co jednostka powinna rozstrzygać w swoim sumieniu. W tej materii pozytywne prawo ludzkie nie powinno narzucać żadnej regulacji, bo zadaniem tego prawa nie jest czynienie ludzi dobrymi, lecz tylko zajmowanie się tym, co wprost i bezpośrednio jest konieczne do ochrony naturalnych uprawnień człowieka (dobra wspólnego). Prawo ma określać reguły postępowania w społeczeństwie i wcale nie musi, a nawet nie powinno, normować wszystkich sfer i wszystkich możliwych zachowań. Tak czy inaczej, prawo nie jest od tego, by wymuszać na jednostkach zachowania moralne czy religijne, w każdym razie dopóki nie żyjemy w teokracji. Pogląd Locke’a nie przyjął się w polskim Kościele, o ile w ogóle jest w nim znany. Być może dzieje się tak dlatego, że religia pozbawiona specjalnego statusu w państwie przestaje być źródłem dóbr doczesnych, a kto by chciał być (w Polsce) „ubogim” biskupem – skromnym, ale nawet nie pozłacanym?

Funkcjonowanie Kościoła w Polsce jest dwuznaczne. Z jednej strony prawo kanoniczne, swoisty statut Kościoła katolickiego, wyraźnie określa tu struktury podległości. Kościół katolicki ma sztywną hierarchię, pionowy system zarządzania. Zgodnie z konkordatem natomiast nie ma w Polsce takiego podmiotu prawa jak Kościół katolicki, są tylko kościelne osoby prawne. Każda parafia czy diecezja jest samorządna i niezależna, a zatem jedna parafia czy diecezja nie odpowiada za skutki prawne działań drugiej. Trudno oprzeć się podejrzeniu, że przyczyną takich zapisów jest właśnie chęć uniknięcia odpowiedzialności.

Pierwsza niezbędna zmiana to uregulowanie statusu prawnego Kościoła katolickiego tak, jak to przyjęto w stosunku do innych Kościołów i wyznań, na podobieństwo zwykłych organizacji pozarządowych. Byłby więc jeden działający zgodnie z prawem kanonicznym Kościół katolicki w Polsce. Osobno zaś mogą funkcjonować zakony i stowarzyszenia katolickie takie jak Caritas, na zasadzie prawa o stowarzyszeniach.

Druga sprawa to finansowanie Kościoła. Jak wszystkie organizacje pozarządowe, Kościół powinien utrzymywać się z darowizn i składek. A nawet jestem skłonny zaliczyć go do organizacji OPP. Można dopuścić udostępnienie Kościołowi pomieszczeń zarządzanych przez wspólnoty samorządowe na takich samych zasadach, na jakich korzystają z nich inne organizacje pozarządowe. Katecheci powinni posiadać uprawnienia do prowadzenia zajęć potwierdzone przez organy zarządzające edukacją, tak jak wszystkie osoby prowadzące zajęcia z dziećmi i młodzieżą. Zgodnie z zalecaniami psychologów uważam za niedopuszczalne prowadzenie zajęć religijnych w przedszkolach.

Przede wszystkim należy bezwzględnie skończyć z kościelną infiltracją instytucji publicznych. Nie ma miejsca dla kapelanów i im podobnych osób nie tylko w instytucjach publicznych, szpitalach i urzędach, ale również w wojsku, policji i straży granicznej. W żadnym stopniu nie ograniczy to pełniącym tam służbę ludziom możliwości korzystania z prawa do czynnego wyznawania religii, tym bardziej że to ich prywatna sprawa, poza służbą i pracą.

Po zrealizowaniu tych wszystkich postulatów będzie można powiedzieć, że wszyscy w Polsce jesteśmy u siebie. Wbrew pozorom najbardziej poprawi się sytuacja zwykłych katolików, którzy wreszcie odzyskają wolną wolę, przestaną być baranami prowadzonymi w nieznanym kierunku przez kościelnych i cywilnych pasterzy, często będących wilkami w owczych skórach. Wszystkie inne propozycje czy prezentowane „plany” stwarzają tylko pozory zmian w celu utrzymania status quo. Bo przecież niektórym jest w Polsce dobrze, czemu więc mieliby coś zmieniać?

Czy relacje między Kościołem a społeczeństwem są najważniejsze, czy najpilniej wymagają zmian? Może i nie, ale też nie należy tego odkładać na później. Im szybciej wyzwolimy się z kościelnych pęt, tym lepiej, zwłaszcza dla ludzi szczerze religijnych i dla dobra wszystkich obywateli.

W związku z tym wypowiedzenie konkordatu jest niezbędne. C.B.D.O

O czym i z kim warto rozmawiać

Dialog jest podstawą demokracji. Jeśli przestajemy ze sobą rozmawiać, to znak, że kończy się demokracja. Jednak żeby dialog, a nawet rozmowa miały sens, należy się stosować do pewnych zasad.

Po pierwsze, rozmowa musi mieć jakiś cel. Nawet small talk, czyli taktowna pogawędka o niczym, czemuś służy – choćby potwierdzeniu przynależności rozmówców do pewnej grupy. Rozmawiając, wyrażamy minimum akceptacji dla drugiej osoby. Rozmowa sprzyja też wyrażaniu własnych poglądów i oczekiwań. To ważne, bo większość ludzi niejako automatycznie zakłada, że inni podzielają ich zdanie. Rozmowa może wyprowadzić nas z tego błędu poznawczego.

Wyższym stadium jest przedstawienie swojego stanowiska i jego uzasadnienie. Tu już zostawiamy small talk i rozmowę o gustach, a przechodzimy do rozmów na tematy istotne społecznie, czyli wykraczające poza osobiste opinie o pięknie lub brzydocie (choć jedno i drugie nie istnieje bez społecznego kontekstu).

Jednym z podstawowych problemów jest ustalenie w rozmowie relacji do rzeczywistości. I nie mówię tu o standardowym wyparciu czy świadomym kłamstwie, bo w takich przypadkach mamy do czynienia nie tyle z rozmową, co – w najlepszym razie – z kłótnią lub konfliktem. Ustalenie relacji do rzeczywistości może być jednym z celów rozmowy. Rozmówcy muszą wtedy mieć świadomość nie tylko tego, że druga strona ocenia rzeczywistość inaczej, ale też że może tę ocenę poprzeć przekonującymi argumentami. W ten sposób rozmowa staje się dialogiem, jeśli dąży się w niej do ustalenia wspólnego dobra tak, by obie strony je zaakceptowały. Przynajmniej w intencji celem rozmowy jest więc wspólne dobro. Co więcej, rozmówcy zakładają, że drugiej stronie również na takim dobru zależy, nawet jeśli oznacza to sięganie po odmienne argumenty i interpretacje – do których zresztą druga strona ma pełne prawo. Przystąpienie do rozmowy jest jednocześnie uznaniem podmiotowości rozmówcy. Jest komunikatem: rozmawiam z tobą, a zatem uważam, że jesteś (równo)ważny.

W takiej rozmowie dopuszczalne są jedynie argumenty odnoszące się do wspólnego dobra. W rozmowach politycznych – a w zasadzie wszystkie rozmowy dotyczące wspólnego dobra są polityczne – warto pamiętać o Johnie Locke’u, który wydaje się bardziej użyteczny od Spinozy, ponieważ zajmował się polityką. Locke był przekonany, że zbawienie człowieka to sprawa, którą jednostka powinna rozstrzygać we własnym sumieniu, a pozytywne prawo ludzkie nie powinno w tej materii narzucać żadnej regulacji, bo prawo pozytywne nie dąży do czynienia ludzi dobrymi, lecz tylko zajmuje się tym, co wprost i bezpośrednio jest konieczne dla ochrony naturalnych uprawnień człowieka w zakresie dobra wspólnego.

Wynika stąd, że ewangelizacja nie jest rozmową o wspólnym dobru, a argumenty ewangelizacyjne czy w ogóle religijne nie powinny lub wręcz nie mogą być używane w debacie publicznej. Oczywiście, tak jest w krajach, które chcą być demokratyczne, i w społeczeństwach, które demokrację cenią. Bo dobro wspólne to podstawowy cel demokracji.

Mam nadzieję, że ten tekst pomoże wszystkim w ocenie, z kim warto, a z kim nie warto rozmawiać. Z tym rządem, moim zdaniem, nie warto.