Powikłane związki

14 lut 2020

„Nie mam wątpliwości, że teatr żydowski jest częścią kultury polskiej” – pisała w niedawno wydanej fundamentalnej księdze o teatrze polskim i żydowskim „Polska Szulamis” profesor Anna Kuligowska-Korzeniewska.

Tym właśnie tomem studiów o teatrze polskim i żydowskim, opublikowanym przez Akademię Teatralną, potwierdza żywotność tych związków, choć obarczonych licznymi dowodami demonstrowanej niechęci albo obojętności. Ubolewał nad takim stanem relacji Tadeusz Żeleński-Boy, tak pisząc po obejrzeniu pokazywanego gościnnie w Warszawie (1928) spektaklu Trupy Wileńskiej „Baj nacht ijfn ałtn mar” („Nocą na starym rynku) Icchoka Pereca:
„Czy to ma jaki sens, aby żyjąc obok siebie tak mało wiedzieć o sobie, tak zupełnie się nie znać? Grywa się u nas sztuki z całego świata, często błahe i liche, a nie czynimy absolutnie nic dla poznania duszy narodu, z którym jest nam przeznaczone współżycie. Czy nie warto by w teatrach polskich pokazać paru reprezentatywnych utworów żydowskich? Bodaj tej „Nocy na starym rynku” posłuchałbym z wielką satysfakcją”.
Autorka podzielając opinię Boya, że to nie ma sensu „aby żyjąc obok siebie tak mało wiedzieć o sobie”, z pasją oddaje się od wielu lat badaniom związków polsko-żydowskich w teatrze, ustalaniem historii narodzin i rozwoju scen żydowskich, analizą utworów dramatycznych pisanych przez Żydów i Polaków, ukazujących wzajemne relacje i wielu innym szczegółowym badaniom historycznym. Jak widać, przez lata powstało niemało studiów autorki, które złożyły się na tę imponujących rozmiarów księgę (ponad 600 stron druku). W dodatku księgę bogato ilustrowaną zdjęciami aktorów, afiszów teatralnych, budynków, w których odbywały się spektakle.
Zgromadzone studia podzieliła Anna Kuligowska-Korzeniewska na cztery działy: „Przeszłość i teraźniejszość”, „Łódź”, „Zagłada”. „Po polsku”. Już same tytuły tych działów tematycznych określają ich zawartość. Pierwszy zawiera studia uporządkowane historycznie, drugi skupia się na ukochanej Łodzi pani profesor, trzeci opisuje dramatyczne dzieje teatru w getcie łódzkim i żydowskim, a na koniec autorka bada polskojęzyczne losy czołowych dramatów żydowskich.
Pierwsza część, zatytułowana „Przeszłość i teraźniejszość” to sekwencja szkiców poświęconych wybranym bohaterom sceny żydowskiej w Polsce, teatralnym relacjom polsko-żydowskim i najważniejszym instytucjom, w tym polskiemu Państwowemu Teatrowi Żydowskiemu. Szkic otwierający ten dział – „Teatr żydowski na ziemiach polskich (do roku 1939)” – to zwięzła prezentacja nienapisanej jeszcze historii polskiego teatru żydowskiego. Nie sposób przecenić zasług autorki, która zbiorem „Polska Szulamis” uczyniła znaczący krok w stronę powstania w przyszłości syntezy historycznej. Warto przypomnieć, że ma także wraz z prof. Małgorzatą Leyko na swoim koncie zbiór „Teatr żydowski w Polsce” (1998), opracowała też plon konferencji „Teatralna Jerozolima. Przeszłość i teraźniejszość” (2006), publikując zbiór referatów w książce pod tym tytułem. Zanim narodzi się synteza, to panorama dziejów teatru żydowskiego w Polsce do roku 1939 może taką funkcję spełniać.
Autorka przypomina z jakimi przeciwnościami musieli się zmagać pionierzy teatru żydowskiego. Po pierwsze, konfrontowali się z niechętnym stosunkiem ortodoksów żydowskich przeciwnych teatrowi w ogólności. Po drugie, narażeni byli na ataki purystów języków, dla których jidisz, nazywany żargonem nie miał prawa kulturalnego obywatelstwa, Po trzecie, zderzali się z polityką zaborcy, niechętnie zezwalającemu na występy teatralne w „żargonie” (często dla niepoznaki nazywanych żargonem „niemiecko-żydowskim” przez antreprenerów ubiegających się o zgodę na dawanie przedstawień w zaborze rosyjskim). Po czwarte wreszcie, borykali się z repertuarem, zwykle korygowanym „w dół” przez niewyrobioną publiczność i jej niewyszukany gust, a dobierając repertuar pod jej gust, narażali się na kpiny prasy, nieoszczędzającej wytwórców kiczu. Na koniec okazywało się, że interes nie wychodził, czasem dyrektorzy znikali z resztkami kasy, zostawiając swoich aktorów na lodzie albo wszyscy razem głodowali. Opisy tych zmagań przypominają bez mała akcję powieści przygodowych, pełnych zwrotów sytuacji, nieoczekiwanych zwycięstw i klęsk.
W jeszcze większym stopniu praca badaczki przypomina trud detektywa w studiach poświęconych narodzinom pierwszych przedstawień polskich, niemieckich i żydowskich w Łodzi. Wiele materiału źródłowego uległo zniszczeniu, cześć informacji pochodzi więc siłą rzeczy z drugiej ręki, z ocalałych okruchów, ze wspomnień albo marginalnych zapisów w dokumentach pochodzących z innych zupełnie miejscowości, czasem napomknięć w gazetach. Toteż po większości aktorów-pionierów, którzy próbowali swych sił w robotniczej Łodzi pozostało tylko nazwisko albo anonimowy ślad pobytu. Autorka sięgając po statystyki demograficzne i ekonomiczne z połowy XIX wieku, pokazuje, jak niezwykle niesprzyjająca teatrowi panowała tu sytuacja – przede wszystkim brakowało polskiej inteligencji, wśród mieszkańców początkowo dominowali Niemcy. Pierwsze pokazy kończyły się więc finansową klapą. Z czasem dopiero udawało się zaprezentować polskie przedstawienie, któremu frekwencję zapewniała w znacznej mierze publiczność żydowska. Badaczka, związana emocjonalnie z Łodzią, nie szczędziła wysiłku, aby wiarygodnie odtworzyć heroiczne dzieje narodzin teatru w ośrodku produkcji i handlu włókienniczego.
Szczególny charakter mają szkice poświęcone teatrowi żydowskiemu w czasach zagłady – autorka opisuje i analizuje spektakle za murami getta, w tym fenomen teatrów grających w języku polskim. Kluczem do rekonesansu po teatrach, rewiach i kabaretach getta warszawskiego są dramaty. Po pierwsze, Jerzego Jurandota „Miłość szuka mieszkania”, którą Jurandot wystawił w teatrze Femina (1942); była to pierwsza komedia „dzielnicowa”, o miłości za murami, utwór powstały w czasach zagłady i próbujący się tej zagładzie przeciwstawiać. Po drugie, dramaty Jacka Burasa („Gwiazda za murem”) i Henryka Grynberga („Kabaret po tamtej stronie”), już z perspektywy powojennej odtwarzające (nie bez patosu) emocje towarzyszące teatralnej twórczości w getcie.
Pora wyjaśnić tytuł zbioru studiów Anny Kuligowskiej-Korzeniewskiej. Kim jest owa Szulamis? W dodatku polska. Rzecz idzie o najpopularniejszą spośród 60 sztuk Abrahama Goldfadena – melodramat „Szulamis, córka jerozolimska” (1881), którego prapremiera miała miejsce w Odessie. To rodzaj operetki, której wątek został zaczerpnięty z biblijnej „Pieśni nad pieśniami” – historia miłosna tytułowej Szulamis i Absaloma, którzy poprzysięgli sobie wierność po grób. Mężczyzna jednak przysięgi nie dotrzymał, poślubił inną, ale dzieci z tego związku zginęły śmiercią tragiczną. Wtedy wiarołomny Absalom odnajduje Szulamis i dawni kochankowie biorą ślub pod palmami. Obok romantycznego wątku utwór zawierał zapowiedź syjonizmu, rozbudzał uczucia patriotyczne. Łączył malowniczość, egzotykę, melodramatyczne napięcie z ideą odrodzenia wspólnoty państwowej.
Kiedy Goldfaden zjechał do Warszawy, pokazywał swoją operetkę historyczną z ogromnym powodzeniem kilkadziesiąt razy. Nasilające się jednak zakazy używania „żargonu żydowskiego” zmusiły go do wyjazdu. Wtedy przyszedł czas na premierę w języku polskim (1887). Na widowni spotkała się publiczność żydowska, głównie inteligencja, i polska. Niektórzy badacze – jak zauważa autorka – uważają, że gdyby carski zakaz grania w jidisz utrzymał się dłużej (został zniesiony w roku 1905), powstałaby polskojęzyczna dramaturgia żydowska, publiczność żydowska bowiem już w teatrze zasmakowała. Tak czy owak, polska Szulamis (albo Sulamita) zrobiła furorę i kasę, co przy znanych kłopotach trup grających nieco ambitniejszy repertuar żydowski warte jest szczególnego odnotowania.
Autorka śledzi recepcję „polskiej „Szulamis”, tropiąc kolejne wystawienia i tournée. Co ciekawe, mimo wielkiego powodzenia sztuki (a może właśnie dlatego) nie zachował się ani jeden egzemplarz polskiego przekładu. Nie ulega przy tym wątpliwości, że ta historyczna operetka odegrała wielką rolę w zbliżaniu obu narodowości, wypełniających widownię: „Obie narodowości – konkludowała badaczka – zaspokajały dzięki „Szulamis” swoje potrzeby emocjonalne i estetyczne. Ten widowiskowy melodramat Goldfadena można uznać za idealny przykład teatru popularnego w końcu XIX wieku”.
W szkicach pomieszczonych w tomie „Polska Szulamis” znaleźć można wiele innych ciekawych wątków, m.in. zarys dziejów Państwowego Teatru Żydowskiego, dopełniony osobnymi tekstami o wybranych dramatach. Jedno jest pewne – autorka dotrzymała obietnicy wyrażonej we wstępie do swojej książki: „Redagując na nowo i uzupełniając rozprawy wyznaczyłam podstawowy cel tej książce: ukazanie złożonych stosunków polsko-żydowskich, dla których dramat i teatr były i są do dzisiaj czułym zwierciadłem”.

POLSKA SZULAMIS. Studia o teatrze polskim i żydowskim Anny Kuligowskiej-Korzeniewskiej, Akademia Teatralna im. Aleksandra Zelwerowicza, Warszawa 2018

Najnowsze

Cena pokoju. Donbas za NATO, wycofanie wojsk z Polski i Finlandia poza Sojuszem?

Cena pokoju. Donbas za NATO, wycofanie wojsk z Polski i Finlandia poza Sojuszem?

Negocjacje pokojowe dotyczą nie tylko przyszłości Ukrainy, lecz całego europejskiego systemu bezpieczeństwa. Rosja żąda ograniczenia obecności NATO na wschodniej flance, utrzymania Ukrainy poza Sojuszem i możliwych ustępstw innych państw. USA rozważają członkostwo Ukrainy w NATO w zamian za wycofanie z Donbasu. Polska powinna aktywnie bronić swoich interesów.

Cukrzyca nie kończy się po 26. urodzinach. Polska dopiero teraz naprawia wieloletnią niesprawiedliwość.

Cukrzyca nie kończy się po 26. urodzinach. Polska dopiero teraz naprawia wieloletnią niesprawiedliwość.

W Polsce na cukrzycę choruje ponad trzy miliony osób, a pięć milionów może mieć stan przedcukrzycowy. Tekst wskazuje na nierówności w dostępie do terapii, zwłaszcza ograniczenie refundacji pomp insulinowych do 26. roku życia. Zapowiadane zniesienie limitu od 2027 roku jest krokiem naprzód, lecz potrzebne są także właściwa diagnostyka, wsparcie psychologiczne i powszechna dostępność leczenia.

Ameryka uziemiona. Tysiące odwołanych lotów i pytania o bezpieczeństwo infrastruktury

Ameryka uziemiona. Tysiące odwołanych lotów i pytania o bezpieczeństwo infrastruktury

Awaria przestarzałych systemów telekomunikacyjnych FAA doprowadziła 13 listopada 2026 roku do czterogodzinnego wstrzymania startów w USA i niemal 10 tysięcy odwołanych lotów. Incydent ujawnił wieloletnie zaniedbania modernizacyjne, mimo wcześniejszych ostrzeżeń GAO. Nie potwierdzono związku z awarią Microsoftu ani cyberataku, jednak wydarzenia podkreślają strategiczne znaczenie odpornej infrastruktury cyfrowej.

Samorząd to nie prywatny folwark. 1506 włodarzy może odejść, a dwukadencyjność rozpala polityczny spór

Samorząd to nie prywatny folwark. 1506 włodarzy może odejść, a dwukadencyjność rozpala polityczny spór

Ponad 1500 samorządowców może stracić możliwość ubiegania się o reelekcję w 2029 roku. Zwolennicy zniesienia limitu przekonują, że władzę powinni rozstrzygać wyborcy, lecz problem sięga głębiej: wieloletnie rządy mogą zamieniać gminy w lokalne układy, gdzie lojalność wypiera kompetencje, a urząd zaczyna przypominać prywatne dziedzictwo. Obywatele częściej popierają ograniczenia niż ich likwidację. Rozsądnym kompromisem mogłyby być trzy kadencje, czyli piętnaście lat. Sama rotacja jednak nie wystarczy bez jawności, niezależnych mediów i realnej kontroli. Samorząd potrzebuje ciągłości, ale nie dożywotnich gospodarzy.

Dzieci oglądają przemoc, patostreamerzy trafiają do Sejmu. Nawrocki wetuje ustawę o ochronie w internecie

Dzieci oglądają przemoc, patostreamerzy trafiają do Sejmu. Nawrocki wetuje ustawę o ochronie w internecie

Polskie dzieci spędzają w internecie niemal pięć godzin dziennie, często stykając się z patostreamingiem, cyberprzemocą i treściami seksualnymi. Autor wskazuje na nieskuteczną ochronę platform, polityczne sprzeczności oraz potrzebę wsparcia szkół i rodziców. Krytykuje prezydenckie weto ustawy cyfrowej, podkreślając konieczność połączenia ochrony dzieci z wolnością słowa.

Wysłannik pokoju. Europa walczy o miejsce przy stole, przy którym rozstrzyga się jej przyszłość

Wysłannik pokoju. Europa walczy o miejsce przy stole, przy którym rozstrzyga się jej przyszłość

Rozmowy USA z Rosją i Ukrainą uwidaczniają brak wspólnego stanowiska Europy wobec wojny. Państwa UE spierają się o wybór wysłannika, podczas gdy Polska domaga się udziału w negocjacjach i ochrony interesów wschodniej flanki. Trwały pokój powinien gwarantować suwerenność Ukrainy, bezpieczeństwo regionu oraz odrzucać politykę stref wpływów.

Sprawdź również

Putin chce Polski słabej i podzielonej. Kreml wykorzystuje polską wojnę polityczną, by wypchnąć NATO z naszego kraju

Putin chce Polski słabej i podzielonej. Kreml wykorzystuje polską wojnę polityczną, by wypchnąć NATO z naszego kraju

Rosja nie ukrywa już swoich zamiarów wobec Polski. Podczas negocjacji w Abu Zabi Kreml ponownie zażądał ograniczenia obecności wojsk NATO w państwach, które przystąpiły do Sojuszu po 1997 roku. Na tej liście znajduje się Polska. Jednocześnie rosyjska propaganda...

Żółty Październik

Żółty Październik

W lipcu 1949 roku wiceprzewodniczący Komunistycznej Partii Chin Liu Shaogi odwiedził Moskwę. Stalin potraktował go jak wasala. Pokazał mu mapę Europy i Azji. Potem pouczył, że nowa Chińska Republika Ludowa nie będzie wtrącać do spraw Europy Środkowo-Wschodniej. Nie...