Kresowa odyseja

15 lut 2021

Michał Jagiełło, zmarły 1 lutego 2016 roku, wybitny prozaik, poeta i eseista podjął się benedyktyńskiego zadania i wykonał je. Warto je przypomnieć po pięciu latach od jego śmierci. Napisał dwa tomy (drugi, obejmujący lata 1907-1918, zatytułowany „Razem czy osobno? Przewodnik po lekturach”) dzieła dokumentującego obraz narodów białoruskiego, litewskiego i ukraińskiego widziany przez pryzmat polskiej publicystyki od końca XVIII wieku do roku 1918.

Rzecz jest fundamentalna, ponieważ choć formalnie dotyczy ponad stu lat, w istocie dotyczy lat kilkuset, bo w ramy tematu wchodzą także dzieje Rzeczypospolitej Obojga (czy, jakby to pewnie ujął autor – Wielu) Narodów, czyli polskiej państwowości przedrozbiorowej. W innym jeszcze ujęciu zagadnienie to styka się z fenomenem polskiej obecności na Kresach czyli wschodnich rubieżach państwa polskiego. Jak są one ważne i brzemienne w skutki, może zaświadczyć na niezliczonych przykładach polska literatura. Słynne słowa: „Litwo, ojczyzno moja”, rozpoczynające genialny poemat największego z polskich ludzi pióra mogły by być mottem dwuksiągu Jagiełły, jako poetycki skrót, emblemat niezwykłości i złożoności tego fenomenu.
Nie czuję się kompetentny, by napisać recenzję (czyli merytoryczną ocenę) tej źródłowej, naukowej w istocie pracy Michała Jagiełły, choć on sam skromnie nazwał ją „opowieścią”. Na to trzeba by być naprawdę co najmniej tak samo i gruntownie i rozlegle (a w najgorszym razie nieco tylko mniej niż autor) wprowadzony w materię rzeczy, a poza trzeba by mieć jego i „czucie i wiarę” i „szkiełko i oko” na tę problematykę. Nie mogę sobie przypisać żadnej z tych atrybucji, więc słowa które już skreśliłem i które skreślę poniżej mogę podnieść jedynie do rangi omówienia z punktu widzenia zwykłego czytelnika, zorientowanego w materii – no, powiedzmy – nieco lepiej od statystycznego Polaka czyli – mówiąc delikatnie – nie imponująco.
Zamiast jednak jałowo martwić się tym i popadać w kompleks niewiedzy, z przyjemnością oddałem się lekturze, która jest autentycznie pasjonująca. Z mojego punktu widzenia najbardziej fascynujące było obserwowanie, wraz z autorem dzieła, jak na wspomniane narody patrzyli publicyści, a więc zarówno wyraziciele jak i kreatorzy opinii, będący przedstawicielami narodu, który sam znajdował się w niewoli i upokorzeniu, rozszarpany przez trzech zaborców.
Z tego punktu widzenia konkluzja z lektury dzieła jest – ujmując rzecz generalnie – dość optymistyczna. Publicyści polscy różnych orientacji podejmowali te zagadnienia jeśli nie z wystarczającym wyczuciem i empatią dla racji i uczuć innych narodów i narodowości obszaru dawnej historycznej Rzeczypospolitej, to na ogół przynajmniej z minimum dobrej woli i z powagą. Można by więc rzec, że Polska inteligencja, w tym przypadku publicyści, na poziomie intelektualnego dyskursu, zasadniczo nie zawiodła (dotykam tylko polskiej strony tej relacji, bo przecież rzecz dotyczy spojrzenia polskiego na „kresowe” narody i narodowości, a nie odwrotnie).
Jak to zwykle jednak bywa, w każdej przecież kwestii, lepiej jest z „praktyką” niż z „teorią”. Niczym łyżkę dziegciu do tej intelektualnej – było nie było – uczty dodaje autor na końcu cytat z rzeczy bynajmniej nie świeżo odkopanej w archiwach, pochodzącej nie z jakiegoś „kopernikańskiego” odkrycia, lecz z książki tak znanej i popularnej, że graniczącej z funkcją lektury ( o ile nawet nie była, bądź nie jest, choćby we fragmentach i ponadobowiązkowo) szkolnej, a mianowicie ze „Szczenięcych lat” Melchiora Wańkowicza. W tonie beztroskim i nawet odrobinę żartobliwym czarujący „Mel” opisuje jak panowie (polscy rzecz jasna) z dworu „korzystali” z dziewcząt „tutejszych”, chłopskich, czyli białoruskich. Ta krotochwilna, milusia i pikantna „gawęda” kresowa nie jest niczym innym niż opisem ordynarnego niewolnictwa seksualnego tych kobiet i seksualnego imperializmu panów polskich. W innym miejscu „Mel” opisuje swoistą miejscową (łagodniejszą) (?) odmianę „ius prima noctis”, (…) gdy pan łaskawie zjawiał się w folwarku w dorocznym objeździe, „wieczorem po kolei zjawiały się młode pary, które pobrały się w ciągu roku, mężowie wycofywali się z niskimi pokłonami, a kobiety zostawały w niedwuznacznym celu”. W konkluzji, „Mel” suponuje, że chłopscy mężowie byli nader zadowoleni z tego procederu i traktowali go jak coś tak naturalnego, jak następstwo dnia i nocy. Śmiem wątpić. Autor (Michał Jagiełło) zresztą też wątpi i cytuje z Wańkowicza z jednej strony opisy niszczycielskich pogromów bolszewickich, których ofiarą padały polskie dwory, a z drugiej karnych ekspedycji ułanów polskich z „amarantowymi wyłogami pod szyją” w ramach rewanżu za bolszewickie czyli chłopskie czyli białoruskie pogromy i grabieże. Nie wiem, nie chcę się mądrzyć, nie znam wystarczająco zagadnienia, ale kiedy czytam o straszliwych masakrach Polaków na Wołyniu i innych zbrodniach ukraińskich na polskiej ludności (że już nie sięgnę daleko wstecz dziejów, choćby do „Humania”), to nie mogę oprzeć się okropnej, heretyckiej i bezbożnej myśli, że gdzieś tam na dnie rezuńskiego okrucieństwa była też i kropla upokorzenia mężów chłopskich, ukraińskich, ruskich, oddających podobno tak „ochotnie” – jak zapewniał Wańkowicz – swoje żony do „używania” panom polskim w ramach dodatkowego świadczenia. Zresztą, choćby po lekturach prac historycznych Daniela Beauvois, który pokazał jedną z brzydszych stron mitu Kresów, nie sposób już patrzeć na historię tych stron beztrosko i sielankowo. Że o „Ogniem i mieczem” Sienkiewicza czy „Pożodze” Kossak-Szczuckiej nie wspomnę. Nawiasem mówiąc – to niebywały fenomen psychologiczny, że przy takiej literaturze w ogóle mógł zrodzić się u nas jakiś sielski mit Kresów. Trzeba chyba na to polskiego („sławiańskiego”?) łaknienia sielanek, nad którym już Mickiewicz wyzłośliwiał się w „III części Dziadów”, a może siły polskiego … samozakłamania?
Na koniec zostawmy jednak na boku te przykre kwestie i cieszmy się podróżą z przewodnikiem Michałem Jagiełło po fascynującym piśmiennictwie. Ostatecznie Michał Jagiełło zaprosił nas, i słowa dotrzymał, do podróży „po drogach myśli”, a nie po szlakach krwi, pożogi, wyzysku, krzywdy, upokorzenia. I zemsty. Obopólnej.
Michał Jagiełło – „Razem czy osobno? Przewodnik po lekturach”, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego 2011

Najnowsze

Cena pokoju. Donbas za NATO, wycofanie wojsk z Polski i Finlandia poza Sojuszem?

Cena pokoju. Donbas za NATO, wycofanie wojsk z Polski i Finlandia poza Sojuszem?

Negocjacje pokojowe dotyczą nie tylko przyszłości Ukrainy, lecz całego europejskiego systemu bezpieczeństwa. Rosja żąda ograniczenia obecności NATO na wschodniej flance, utrzymania Ukrainy poza Sojuszem i możliwych ustępstw innych państw. USA rozważają członkostwo Ukrainy w NATO w zamian za wycofanie z Donbasu. Polska powinna aktywnie bronić swoich interesów.

Cukrzyca nie kończy się po 26. urodzinach. Polska dopiero teraz naprawia wieloletnią niesprawiedliwość.

Cukrzyca nie kończy się po 26. urodzinach. Polska dopiero teraz naprawia wieloletnią niesprawiedliwość.

W Polsce na cukrzycę choruje ponad trzy miliony osób, a pięć milionów może mieć stan przedcukrzycowy. Tekst wskazuje na nierówności w dostępie do terapii, zwłaszcza ograniczenie refundacji pomp insulinowych do 26. roku życia. Zapowiadane zniesienie limitu od 2027 roku jest krokiem naprzód, lecz potrzebne są także właściwa diagnostyka, wsparcie psychologiczne i powszechna dostępność leczenia.

Ameryka uziemiona. Tysiące odwołanych lotów i pytania o bezpieczeństwo infrastruktury

Ameryka uziemiona. Tysiące odwołanych lotów i pytania o bezpieczeństwo infrastruktury

Awaria przestarzałych systemów telekomunikacyjnych FAA doprowadziła 13 listopada 2026 roku do czterogodzinnego wstrzymania startów w USA i niemal 10 tysięcy odwołanych lotów. Incydent ujawnił wieloletnie zaniedbania modernizacyjne, mimo wcześniejszych ostrzeżeń GAO. Nie potwierdzono związku z awarią Microsoftu ani cyberataku, jednak wydarzenia podkreślają strategiczne znaczenie odpornej infrastruktury cyfrowej.

Samorząd to nie prywatny folwark. 1506 włodarzy może odejść, a dwukadencyjność rozpala polityczny spór

Samorząd to nie prywatny folwark. 1506 włodarzy może odejść, a dwukadencyjność rozpala polityczny spór

Ponad 1500 samorządowców może stracić możliwość ubiegania się o reelekcję w 2029 roku. Zwolennicy zniesienia limitu przekonują, że władzę powinni rozstrzygać wyborcy, lecz problem sięga głębiej: wieloletnie rządy mogą zamieniać gminy w lokalne układy, gdzie lojalność wypiera kompetencje, a urząd zaczyna przypominać prywatne dziedzictwo. Obywatele częściej popierają ograniczenia niż ich likwidację. Rozsądnym kompromisem mogłyby być trzy kadencje, czyli piętnaście lat. Sama rotacja jednak nie wystarczy bez jawności, niezależnych mediów i realnej kontroli. Samorząd potrzebuje ciągłości, ale nie dożywotnich gospodarzy.

Dzieci oglądają przemoc, patostreamerzy trafiają do Sejmu. Nawrocki wetuje ustawę o ochronie w internecie

Dzieci oglądają przemoc, patostreamerzy trafiają do Sejmu. Nawrocki wetuje ustawę o ochronie w internecie

Polskie dzieci spędzają w internecie niemal pięć godzin dziennie, często stykając się z patostreamingiem, cyberprzemocą i treściami seksualnymi. Autor wskazuje na nieskuteczną ochronę platform, polityczne sprzeczności oraz potrzebę wsparcia szkół i rodziców. Krytykuje prezydenckie weto ustawy cyfrowej, podkreślając konieczność połączenia ochrony dzieci z wolnością słowa.

Wysłannik pokoju. Europa walczy o miejsce przy stole, przy którym rozstrzyga się jej przyszłość

Wysłannik pokoju. Europa walczy o miejsce przy stole, przy którym rozstrzyga się jej przyszłość

Rozmowy USA z Rosją i Ukrainą uwidaczniają brak wspólnego stanowiska Europy wobec wojny. Państwa UE spierają się o wybór wysłannika, podczas gdy Polska domaga się udziału w negocjacjach i ochrony interesów wschodniej flanki. Trwały pokój powinien gwarantować suwerenność Ukrainy, bezpieczeństwo regionu oraz odrzucać politykę stref wpływów.

Sprawdź również

Putin chce Polski słabej i podzielonej. Kreml wykorzystuje polską wojnę polityczną, by wypchnąć NATO z naszego kraju

Putin chce Polski słabej i podzielonej. Kreml wykorzystuje polską wojnę polityczną, by wypchnąć NATO z naszego kraju

Rosja nie ukrywa już swoich zamiarów wobec Polski. Podczas negocjacji w Abu Zabi Kreml ponownie zażądał ograniczenia obecności wojsk NATO w państwach, które przystąpiły do Sojuszu po 1997 roku. Na tej liście znajduje się Polska. Jednocześnie rosyjska propaganda...

Żółty Październik

Żółty Październik

W lipcu 1949 roku wiceprzewodniczący Komunistycznej Partii Chin Liu Shaogi odwiedził Moskwę. Stalin potraktował go jak wasala. Pokazał mu mapę Europy i Azji. Potem pouczył, że nowa Chińska Republika Ludowa nie będzie wtrącać do spraw Europy Środkowo-Wschodniej. Nie...