Król umarł

23 lut 2026

Zaskoczyło mnie ostatnio pytanie czy ZSRR jeszcze pamiętam?

Pytał niespodziewanie poznany Rosjan, gatunek ludzki rzadko ostatnio występujący w Warszawie. Chwilę pogadaliśmy, skupiając się na różnicach życia w Polsce Ludowej i ZSRR. Niedosyt pozostał.

„Armia radziecka z tobą od dziecka”, taką rymowanką wróciłem do dzieciństwa w czasach dekady Gomułki. W świętym mieście Częstochowie. Armię radziecką widywałem tam często.

Na pomnikach. Ku czci wyzwolicieli miasta spod niemieckiej okupacji, w styczniu 1945 roku. Zapamiętałem dwa. Starszy, jeszcze z 1946 roku, ustawiony na placu Nowotki, teraz znów Daszyńskiego. Tradycyjny w formie i treści. Nijaki. Nie budził już emocji. Taki niezauważalny.

Jego przeciwieństwem był pomnik stojący na kolejnym, centralnym dla miasta, placu Biegańskiego. Autorstwa świetnego rzeźbiarza Mariana Koniecznego. Przedstawiał krasnoarmiejca trzymającego oliwną gałązką pokoju w podniesionej dłoni. Umieszczonym na górującym ponad placem postumencie. Pomiędzy kościołem pod wezwaniem świętego Jakuba, pierwotnie wybudowanym jako cerkiew w czasie rosyjskiego zaboru. I z drugiej strony ówczesną siedzibą władz miejskich, czyli prezydium miejskiej rady narodowej.

Szybko ów żołnierz został przez Częstochowian ochrzczony pieszczotliwym imieniem „Iwana”. I w mieście rymami wsławionym, dorobił się też wiersza:

„Stoi Iwan stoi, na wysokim słupie. Kościół na przed sobą, a prezydium w dupie”.

Oba pomniki zostały po 1990 roku usunięte. Na placu Daszyńskiego miejsce Armii Czerwonej zajął pomnik papieża JP2 bezradnie stojącego obok gigantycznego, przewróconego krzyża katolickiego. Symbolizującego teraz postępującą laicyzację Polski i miasta Częstochowy.

Miejsce po Iwanie zajął pomnik marszałka Piłsudskiego. Na niskim cokole. Nijaki jak pomnik Armii Czerwonej z placu Nowotki.

Szkoda mi tamtego dynamicznego Iwana. Można było go przeinterpretować. Uznać, że jest to żołnierz ukraińskiego pochodzenia, który po słusznym i zbawiennym wyzwoleniu Jasnej Góry biegnie teraz z gałązką pokoju do NATO i Unii Europejskiej. Komu to przeszkadzało?

W czasach mojego częstochowskiego dzieciństwa w moim domu, podobnie jak wielu innych, o ZSRR absolutnie nie rozmawiało się. Podobnie jak jak w ówczesnym ZSRR o seksie.

W szkole podstawowej uczono nas języka rosyjskiego. Nijako, bez efektów. W podstawówce zapisano mnie też do Towarzystwa Przyjaźni Polsko- Radzieckiej, podobnie jak do Ligi Ochrony Przyrody, Ligi Obrony Kraju i w grono wiernych kościoła katolickiego.

Takie uczestnictwo bez wymaganej działalności było niczym społeczna szczepionka. Wielce przydało się w życiu dorosłym kiedy zapisywałem się, lub zapisywano mnie, już do poważnie brzmiących partii politycznych.

W IV Liceum Ogólnokształcącym pani od rosyjskiego uczyła nas klasycznej rosyjskiej poezji, oraz wesołych wierszyków i tekstów piosenek. Na pamięć. Do dziś popisuję się melorecytacją Lermontowa. Na koniec pani pokazała nam Majakowskiego, Błoka, Chlebnikowa, Gumilowa, Achmatową, Mandelsztama. I dużo Jesienina. Dopiero teraz, kiedy wracam do nich, zaczynam rozumieć więcej.

Na warszawskich uniwersyteckich studiach, zwanych wyższymi, mieliśmy od rosyjskiego princesę Lee Bogomolną. Napisała specjalnie dla naszego fakulteta podręcznik języka rosyjskiego bazujący na przekładach fragmentów pism klasyków marksizmu przełożonych na język Puszkina i Babla. Ich też uczyliśmy się na pamięć.

Do dziś popisuję się recytacją fraz Marksa w języku Zoszczenki.

Na szczęście podczas studiów zaprzyjaźniłem się ze rosyjską studentką. Dużo rozmawialiśmy, także o filozofii, Nestorze Machno i kinoiskustwie. Potem moja rosyjska mowa budziła wielki, iście ekspercki respekt wśród zachodnich kolegów z Rady Europy i Parlamentu Europejskiego też.

W mieście Świętej Wieży codziennie opowiadaliśmy sobie dowcipy o spotkaniach Polaka z Niemcem, Amerykaninem i Ruskim. W finale Niemiec zawsze był oszwabiony, Amerykan okazywał się prostaczkiem, cwany Polak wygrywała, a Ruski zawsze śmieszył.

Podczas ognisk wieńczących rajdy piesze Harcerskiej Służby Polsce Socjalistycznej po Jurze Częstochowskiej śpiewaliśmy o mój rozmarynie, nie szumcie wierzby nam, my pierwsza brygada na przemian z cygańską balladą i piosenkami Bułata Okudżawy po rosyjsku.

Kiedy noc zapadała gadaliśmy o nieobecnej w domu i szkole historii. O wojnie polsko – radzieckiej w 1920 roku, zbrodni w Katyniu, pakcie Ribbentrop – Mołotow.

Pamiętam kolegę, który przekonywał nas, że Katynia nie mogli zrobić Rosjanie. Argumentował, że polskich oficerów zabito strzałami w tył głowy, wszystkie oddano równiutko. A potem też równiutko ciała pomordowanych złożono do zbiorowych grobów.

Czy widzieliście kiedyś Ruskich, którzy cokolwiek zrobili równo, wedle porządku? A Niemcy od zawsze tak robią!

W tamtych czasach braki mięsa, cukru i innych towarów w polskich sklepach lud polski tłumaczył przymusową wywózką ich „do Rosji”. Krążyły opowieści o tajnych transportach tam polskiego cukru w workach z napisem cement.

Potem bułgarscy koledzy dziennikarze opowiadali mi, że u nich też wszelkie deficyty tłumaczono wywózkami żywności do ZSRR.

Zaś w ZSRR podobne deficyty już nawet oficjalnie tłumaczono koniecznością internacjonalistycznej pomocy „bratnim państwom socjalistycznym”. Lud w ZSRR też wierzył, że to oni nas muszą żywić.

W ZSRR bywałem służbowo jako dziennikarz. Nie zaznałem tam przykrości, mój status pewnie chronił mnie od nich. Zauważyłem tam, ku zdumieniu, o wiele większe kontrasty społeczne niż w Polsce. Większe bieguny biedy i bogactwa. Większy kult pieniądza i większą jego moc sprawczą.

W czasie studiów, w końcu gierkowskiej dekady, czytaliśmy oficjalnie zakazany esej radzieckiego dysydenta Andrieja Almaryka „Czy ZSRR przetrwa do 1984 roku”. Spieraliśmy się o jego trafność. Uważałem wtedy, że ZSRR ma szansę na reformy i przetrwanie. Historia potwierdziła przewidywania Almaryka.

W 1993 roku mój czeski kolega gromko opłakiwał ZSRR. Czemu?, spytałem. To był światowy hokejowy król, odpowiedział. Zawsze kiedy z nimi wygrywaliśmy to widziałem prawdziwą wielkość naszego narodu.

Od kiedy król umarł, nie ma już z kim wygrać.

PS. Więcej w Fakty Po Mitach

Najnowsze

Drugi etat polskich kobiet. Kto naprawdę dźwiga ciężar codziennego życia rodziny?

Drugi etat polskich kobiet. Kto naprawdę dźwiga ciężar codziennego życia rodziny?

Polska równość kończy się często na progu domu. Badanie SGH pokazuje, że kobiety nadal wykonują większość powtarzalnych obowiązków: pranie wskazuje 73 proc. badanych, opiekę nad chorym dzieckiem 55 proc., a ubieranie dzieci 59 proc. Mężczyźni chętnie dzielą zabawę, lecz codzienna, wyczerpująca logistyka pozostaje głównie po stronie kobiet. Do tego dochodzi opieka nad seniorami, ograniczająca ich aktywność zawodową i przyszłe emerytury. Niewidzialna praca ma realną cenę. Państwo nie może dłużej udawać, że rodzina, zwłaszcza kobieta, zastąpi cały system opieki.

Trump, Putin i Xi w Chinach. Nowa Jałta czy szansa na pokój?

Trump, Putin i Xi w Chinach. Nowa Jałta czy szansa na pokój?

Spotkania w Shenzhen i Berlinie otworzyły nowe możliwości dialogu o bezpieczeństwie międzynarodowym i wojnie w Ukrainie. Trójstronna deklaracja Chin, USA i Rosji dotyczyła głównie ONZ, energetyki oraz ograniczania ryzyka nuklearnego, nie zaś podziału Europy. Europa i Ukraina domagają się udziału w negocjacjach, a przyszłość inicjatywy zależy od konkretnych działań.

Polskie budownictwo w zastoju. Czy to pierwszy sygnał problemów gospodarki?

Polskie budownictwo w zastoju. Czy to pierwszy sygnał problemów gospodarki?

Polskie budownictwo wyraźnie hamuje: produkcja budowlano-montażowa spadła we wrześniu o 9 proc., a zadłużenie firm przekroczyło 6,2 mld zł. Mimo wzrostu PKB sektor zmaga się z niedoborem zamówień, rosnącymi kosztami i problemami płynnościowymi, szczególnie dotkliwymi dla podwykonawców. Jednocześnie mieszkania drożeją i pozostają niedostępne dla wielu pracujących Polaków, a budownictwo społeczne stanowi marginalną część rynku. Wielkie inwestycje mogą pomóc branży, lecz potrzebne są stabilne zamówienia, mieszkania dostępne cenowo i rozwój odpowiadający realnym potrzebom społeczeństwa.

Komentarz: Xi Jinping, Putin i Trump. Historyczne spotkanie w Shenzhen

Komentarz: Xi Jinping, Putin i Trump. Historyczne spotkanie w Shenzhen

19 listopada 2026 roku w Shenzhen odbyło się pierwsze formalne spotkanie przywódców Chin, Rosji i Stanów Zjednoczonych, zorganizowane podczas szczytu APEC. Wydarzenie podkreśliło rosnącą rolę Chin jako mediatora i gospodarza rozmów o bezpieczeństwie globalnym. Xi Jinping wezwał do wzajemnego szacunku, pokojowego współistnienia, współpracy oraz stałego dialogu, ostrzegając przed konfliktem mocarstw i pułapką Tukidydesa. Przywódcy zapowiedzieli rozmowy o kontroli zbrojeń nuklearnych, bezpieczeństwie energetycznym i negocjacyjnym rozwiązywaniu konfliktów, w tym wojny w Ukrainie. Spotkanie może stworzyć podstawy regularnej komunikacji oraz bardziej wielobiegunowego porządku międzynarodowego, z udziałem Europy.

Xi Jinping spotkał się z prezydentem Donaldem Trumpem

Xi Jinping spotkał się z prezydentem Donaldem Trumpem

19 listopada w Shenzhen Xi Jinping spotkał się z Donaldem Trumpem podczas wizyty prezydenta USA w Chinach na spotkaniu APEC. Przywódcy podkreślili potrzebę budowania konstruktywnych i stabilnych strategicznie relacji, opartych na wzajemnym szacunku, równości i sprawiedliwości. Uznali za konieczne wdrażanie wcześniejszych porozumień, utrzymywanie intensywnej komunikacji, rozszerzanie współpracy oraz konstruktywne zarządzanie rozbieżnościami, szczególnie w kwestiach Tajwanu, handlu i gospodarki. Wskazali postępy we współpracy przeciw narkotykom, oszustwom i nielegalnej migracji, a także potrzebę koordynacji w zakresie bezpieczeństwa sztucznej inteligencji. Trump zadeklarował brak poparcia dla niepodległości Tajwanu, a obie strony zapowiedziały wspólny plan dalszego rozwoju relacji.

Sprawdź również

Putin chce Polski słabej i podzielonej. Kreml wykorzystuje polską wojnę polityczną, by wypchnąć NATO z naszego kraju

Putin chce Polski słabej i podzielonej. Kreml wykorzystuje polską wojnę polityczną, by wypchnąć NATO z naszego kraju

Rosja nie ukrywa już swoich zamiarów wobec Polski. Podczas negocjacji w Abu Zabi Kreml ponownie zażądał ograniczenia obecności wojsk NATO w państwach, które przystąpiły do Sojuszu po 1997 roku. Na tej liście znajduje się Polska. Jednocześnie rosyjska propaganda...