Pod koniec PRL-u, państwowe gospodarstwa rolne dysponowały areałem wynoszącym ponad 3,5 mln ha. Te grunty przejęło państwo. Co się potem z nimi stało? Czy dziś część z nich mogłoby trafic pod budownictwo?
O likwidacji państwowych gospodarstw rolnych mówiło się dotąd najczęściej w kontekście skutków społecznych. Faktycznie, okazały się one poważne i długotrwałe. Nie zapominajmy jednak, że PGR-y były nie tylko miejscami pracy, ale również podmiotami gospodarującymi na bardzo dużym areale. PRL cechował się znacznie mniejszym stopniem kolektywizacji rolnictwa niż inne kraje satelickie ZSRR. Mimo tego, pod koniec lat 80. PGR-y gospodarowały na obszarze wynoszącym ponad 3,5 miliona hektarów. Mówimy o areale, który stanowił ponad 10% terytorium kraju. Po likwidacji państwowych gospodarstw rolnych, ten ogromny zasób gruntów przejęła Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa. A co później stało się z milionami hektarów? Na to pytanie opowiadają eksperci portalu RynekPierwotny.pl.
Państwowa agencja przejęła m.in. ziemię z 1666 PGR-ów
Poniższa mapa informuje jak według stanu z końca stycznia 2026 roku wyglądała powierzchnia gruntów pozostających w Zasobie Własności Rolnej Skarbu Państwa. Mowa o areale wynoszącym około 1,3 miliona hektarów. To powierzchnia, która nadal robi wrażenie. Warto jednak pamiętać, że stan wyjściowy był o wiele większy. W połowie lat 90. ówczesna Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa dysponowała areałem wynoszącym 4,45 mln ha. Około 84% tych gruntów pochodziło z 1666 zlikwidowanych państwowych przedsiębiorstw gospodarki rolnej (o przeciętnej powierzchni wynoszącej 2250 ha w przeliczeniu na jeden PGR).
Tytułem wyjaśnienia warto cofnąć się jeszcze nieco wcześniej względem 1995 roku. Otóż, na przełomie 1991 roku oraz 1992 roku została powołana Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa, co było efektem ustawy z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa. Ten sam akt prawny zdefiniował czym jest Zasób Własności Rolnej Skarbu Państwa (ZWRSP). Oprócz ziemi z byłych PGR-ów w skład wspomnianego zasobu weszły m.in. nieruchomości rolne Państwowego Funduszu Ziemi oraz inne działki rolne będące własnością Skarbu Państwa.
Kto kupił lub otrzymał 3,5 mln ha państwowych gruntów?
Jak już podaliśmy, w połowie lat 90. Zasób Własności Rolnej Skarbu Państwa liczył sobie około 4,45 mln ha. Do tego areału trzeba jeszcze doliczyć ok. 0,3 mln ha przejętych później działek, co daje 4,75 mln ha jako całkowitą powierzchnię gruntów należących kiedykolwiek do ZWRSP. Jednak obecnie do wspomnianego zasobu należy „tylko” około 1,3 mln hektarów. Warto zatem postawić pytanie, co się stało z ogromnym areałem wynoszącym łącznie 3,45 mln ha.
Eksperci RynekPierwotny.pl bazując na danych KOWR (następcy Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa i Agencji Nieruchomości Rolnych) wskazują, że w ramach sprzedaży i odpłatnego przekazania rozdysponowano dotąd 2,75 mln ha. W rachunku brakuje zatem około 0,70 mln ha. Ta powierzchnia została przekazana nieodpłatnie. Najwięcej państwowych gruntów rolnych za darmo przekazano:
- podmiotom uprawnionym w trybie ustawy prawo wodne (organom właściwym do spraw gospodarowania wodami publicznymi) – 252 738 ha
- Lasom Państwowym – 157 533 ha
- kościelnym osobom prawnym (m.in. na podstawie art. 70a ustawy z dnia 17 maja 1989 r.) – 90 457 ha
- samorządom terytorialnym – 62 276 ha
Jeżeli chodzi o grunty, które pozostały w Zasobie Własności Rolnej Skarbu Państwa, to warto podkreślić, że prawie 80% tego areału (ok. 1,05 mln ha z 1,32 mln ha) jest aktualnie oddane rolnikom w dzierżawę. Inne grunty znajdują się w użytkowaniu wieczystym, trwałym zarządzie, użyczeniu lub użytkowaniu (również bezumownym). Pod koniec stycznia 2026 roku, na dalsze rozdysponowanie czekało około 169 000 hektarów.
Państwo ma setki tysięcy hektarów na zachodzie Polski
W ramach podsumowania, eksperci portalu RynekPierwotny.pl jeszcze raz zwracają uwagę na poniższą mapę. Informuje ona, jaka powierzchnia gruntów z poszczególnych województw pod koniec stycznia 2026 roku pozostawała w Zasobie Własności Rolnej Skarbu Państwa. Mapa wydaje się ciekawa, ponieważ nie tylko prezentuje stan obecny, ale również przypomina o tym, gdzie funkcjonowało najwięcej PGR-ów.
Jak widać, w zachodniej części Polski, Skarb Państwa posiada jeszcze setki tysięcy hektarów ziemi należącej kiedyś do PGR-ów. Liderem pod tym względem pozostaje województwo zachodniopomorskie, co zapewne nikogo nie zdziwi. Warto jednak zwrócić uwagę, że sporo państwowej ziemi rolnej nadal pozostało w województwach mniej kojarzonych z PGR-ami. Mowa o pięciu województwach: dolnośląskim, wielkopolskim, lubuskim, pomorskim oraz warmińsko-mazurskim.
Autor: Andrzej Prajsnar, ekspert portalu RynekPierwotny.pl
