Waszyngton rozmawia z Moskwą, Ukraina walczy o sprawiedliwy pokój, a Europa wciąż nie potrafi zdecydować, kto powinien reprezentować jej interesy. Podczas szczytu w Dublinie europejscy przywódcy spierają się o wyznaczenie wspólnego wysłannika do negocjacji z Rosją. W grze są bezpieczeństwo Ukrainy, przyszłość NATO i polityczna niezależność całego kontynentu. Polska, jako państwo bezpośrednio narażone na konsekwencje rosyjskiej polityki, ma szczególne powody, by domagać się realnego wpływu na negocjacje.
Amerykanie rozmawiają z Putinem. Europa czeka na zaproszenie
W czwartek, 12 listopada, amerykańscy wysłannicy Steve Witkoff i Jared Kushner spotkali się w Moskwie z Władimirem Putinem. Następnie udali się do Dublina na rozmowy z prezydentem Ukrainy Wołodymyrem Zełenskim.
Spotkania były kontynuacją negocjacji prowadzonych wcześniej w Abu Zabi z udziałem przedstawicieli Stanów Zjednoczonych, Ukrainy i Rosji.
Choć rozmowy nie przyniosły zasadniczego przełomu, pojawiła się zapowiedź rozszerzenia kolejnej rundy o państwa europejskie.
Kushner poinformował, że strony zgodziły się dopuścić europejskich partnerów do rozmów dotyczących zakończenia wojny i przyszłego systemu bezpieczeństwa.
Problem polega na tym, że Moskwa nie potwierdziła jednoznacznie tych ustaleń. Kreml nadal próbuje przedstawiać państwa wspierające Ukrainę jako przeszkodę w osiągnięciu pokoju.
Rosja nie zrezygnowała również ze swoich żądań terytorialnych ani ze sprzeciwu wobec obecności zagranicznych sił w Ukrainie.
To pokazuje, jak daleka pozostaje droga od dyplomatycznych deklaracji do rzeczywistego zakończenia wojny.
Nie można wykluczyć, że Moskwa traktuje negocjacje jako narzędzie uzyskiwania politycznych ustępstw, a nie wyłącznie jako drogę do zakończenia działań zbrojnych.
Kto ma mówić w imieniu Europy?
Piątkowy szczyt Unii Europejskiej w Dublinie miał być poświęcony przede wszystkim rozwojowi sztucznej inteligencji i konkurencyjności europejskiej gospodarki. Tymczasem na pierwszy plan wysunęło się pytanie znacznie bardziej fundamentalne: kto ma reprezentować Europę w rozmowach o zakończeniu wojny?
Wśród potencjalnych kandydatów wymienia się przewodniczącego Rady Europejskiej António Costę, szefową unijnej dyplomacji Kaję Kallas oraz prezydenta Finlandii Alexandra Stubba.
Każda z tych kandydatur oznacza nieco inną koncepcję europejskiej polityki zagranicznej.
Costa reprezentuje instytucjonalną ciągłość Unii i posiada doświadczenie w budowaniu kompromisów pomiędzy państwami członkowskimi.
Kallas, była premier Estonii, należy do najbardziej zdecydowanych krytyków rosyjskiej polityki. Jej kandydatura mogłaby gwarantować twarde stanowisko wobec Moskwy, ale jednocześnie spotyka się z oporem części europejskich przywódców.
Stubb dysponuje doświadczeniem w polityce międzynarodowej i utrzymuje dobre relacje z amerykańską administracją.
Pojawia się również pytanie o rolę Wielkiej Brytanii, która nie należy już do Unii Europejskiej, lecz pozostaje jednym z najważniejszych europejskich partnerów wojskowych Ukrainy.
Kanclerz Niemiec Friedrich Merz podkreśla znaczenie współpracy Niemiec, Francji i Wielkiej Brytanii w formacie E3, wskazując jednocześnie na współdziałanie z Polską i Włochami.
Premier Włoch Giorgia Meloni zwraca natomiast uwagę, że mnożenie formatów negocjacyjnych osłabia wiarygodność Europy.
I trudno odmówić tej argumentacji racjonalności.
Europa może posiadać ogromny potencjał gospodarczy, militarny i polityczny, ale dopóki nie potrafi występować wspólnie, jej wpływ na decyzje podejmowane przez światowe mocarstwa pozostaje ograniczony.
Nie oznacza to jednak, że jeden wysłannik automatycznie rozwiąże problem. Bez wspólnego stanowiska państw europejskich nawet najlepszy dyplomata będzie reprezentował przede wszystkim kompromis pomiędzy sprzecznymi interesami.
Polska nie może być przedmiotem negocjacji
Dla Polski spór o europejskiego wysłannika nie jest kwestią dyplomatycznego prestiżu.
Chodzi o bezpieczeństwo państwa, które graniczy z Ukrainą, Białorusią oraz rosyjskim obwodem królewieckim.
Rosyjskie żądania dotyczące ograniczenia obecności NATO w Europie Środkowo-Wschodniej bezpośrednio uderzają w interesy Polski oraz innych państw wschodniej flanki Sojuszu.
Premier Donald Tusk podczas spotkań w Dublinie przyznał, że Polska nie jest mile widziana przy stole negocjacyjnym organizowanym przez amerykańską dyplomację z udziałem rosyjskich przedstawicieli.
Według szefa polskiego rządu wynika to między innymi z jednoznacznego stanowiska Warszawy wobec rosyjskiej agresji.
Tusk zakwestionował również sam charakter prowadzonych rozmów, oceniając, że określanie ich mianem rzeczywistych negocjacji może być przedwczesne.
Jednocześnie 13 listopada premier poinformował, że poprzedniego wieczoru w Dublinie odbyły się konsultacje z udziałem przedstawicieli USA, Wielkiej Brytanii, Polski, Niemiec, Francji, Włoch i instytucji unijnych.
To istotny sygnał, że Warszawa uczestniczy w europejskich konsultacjach, choć nie oznacza to jeszcze miejsca przy właściwym stole negocjacyjnym.
Polska nie powinna godzić się na sytuację, w której o przyszłości bezpieczeństwa naszego regionu decydowaliby wyłącznie przedstawiciele Stanów Zjednoczonych i Rosji.
Historia Europy Środkowo-Wschodniej dostarcza wystarczająco wielu przykładów pokazujących, do czego prowadzi polityka uzgadniania losów mniejszych państw ponad ich głowami.
Nie oznacza to konieczności odrzucania dialogu z Moskwą. Przeciwnie, negocjacje są niezbędnym instrumentem zakończenia konfliktu.
Jednak dialog nie może oznaczać uznania rosyjskiego prawa do wyznaczania stref wpływów.
Bezpieczeństwo Polski nie może stać się kartą przetargową w negocjacjach dotyczących Ukrainy.
Pokój nie może być nagrodą dla agresora
Najważniejsze pytanie nie dotyczy wyłącznie tego, kto usiądzie przy stole negocjacyjnym.
Znacznie ważniejsze jest to, jaki pokój ma zostać wynegocjowany.
Rosyjska agresja na Ukrainę rozpoczęta na pełną skalę w lutym 2022 roku przyniosła ogromne straty ludzkie, zniszczenia infrastruktury i przymusowe przesiedlenia milionów mieszkańców.
Każdy kolejny miesiąc wojny oznacza następne ofiary, kolejne rodziny tracące bliskich i dalsze pogarszanie warunków życia ludności cywilnej.
Zakończenie działań zbrojnych powinno więc pozostawać jednym z najważniejszych celów europejskiej polityki.
Jednak trwały pokój wymaga czegoś więcej niż podpisania dokumentu.
Porozumienie pozostawiające Ukrainę bez realnych gwarancji bezpieczeństwa mogłoby stworzyć warunki do kolejnej wojny.
Podobne ryzyko wiązałoby się z zaakceptowaniem zasady, według której państwo dysponujące większą siłą militarną może narzucać sąsiadom swoją wolę.
Dlatego europejska dyplomacja musi jednocześnie dążyć do zakończenia walk i bronić podstawowych zasad prawa międzynarodowego.
Nie ma sprzeczności między sprzeciwem wobec wojny a odrzuceniem polityki imperialnej.
Pokój nie może być kapitulacją słabszego państwa ani nagrodą dla tego, kto rozpoczął agresję.
Jednocześnie nie powinien stać się pretekstem do niekończącego się wyścigu zbrojeń, w którym społeczeństwa będą ponosiły coraz większe koszty politycznej konfrontacji.
Celem musi być trwały system bezpieczeństwa, zdolny chronić zarówno suwerenność państw, jak i życie ich mieszkańców.
Kto zapłaci za bezpieczeństwo Europy?
W cieniu rozmów pokojowych rozwija się kolejny spór: o pieniądze.
W dniach 26–27 listopada przywódcy Unii Europejskiej mają ponownie spotkać się, aby rozmawiać między innymi o finansowaniu Ukrainy w 2027 roku.
Wspieranie ukraińskiej gospodarki, odbudowa infrastruktury oraz utrzymanie zdolności obronnych wymagają ogromnych nakładów.
Przewodniczący Rady Europejskiej António Costa i przewodnicząca Komisji Europejskiej Ursula von der Leyen zapowiedzieli dalszą pomoc finansową i wojskową oraz przygotowanie kolejnego pakietu sankcji wobec Rosji.
Zapowiedziano również pomoc ludności cywilnej, między innymi dostarczenie 500 generatorów prądu z europejskich rezerw ratunkowych.
To przypomnienie, że bezpieczeństwo nie ogranicza się do sprzętu wojskowego.
Obejmuje także dostęp do energii, sprawnie funkcjonujące szpitale, szkoły, transport i podstawowe usługi publiczne.
Z perspektywy społeczeństw europejskich równie ważne jest pytanie, w jaki sposób finansowane będą przyszłe gwarancje bezpieczeństwa.
Nie można dopuścić do sytuacji, w której koszty kolejnych kryzysów zostaną automatycznie przerzucone na pracowników, emerytów i osoby o najniższych dochodach.
Silna Europa potrzebuje nie tylko zdolności obronnych, lecz także stabilnych instytucji publicznych, sprawnej gospodarki i społecznego poparcia dla podejmowanych decyzji.
Bezpieczeństwa militarnego nie należy budować kosztem bezpieczeństwa socjalnego. Oba te elementy są ze sobą nierozerwalnie związane.
Europa musi przestać być widzem własnej historii
Spór o wysłannika pokojowego pokazuje słabość europejskiej polityki zagranicznej.
Unia Europejska jest jednym z największych ośrodków gospodarczych świata. Dysponuje ogromnym potencjałem finansowym, przemysłowym i technologicznym.
Jednocześnie w sprawach dotyczących własnego bezpieczeństwa wciąż pozostaje silnie uzależniona od decyzji podejmowanych w Waszyngtonie.
Stany Zjednoczone mają prawo prowadzić własną politykę zagraniczną. Nie ma jednak podstaw, by zakładać, że amerykańskie interesy zawsze będą identyczne z interesami państw europejskich.
Podobnie Rosja kieruje się własnymi celami strategicznymi, które wielokrotnie pozostawały w sprzeczności z bezpieczeństwem sąsiadów.
Dlatego Europa potrzebuje samodzielności politycznej, zdolności do wspólnego działania i odpowiedzialności za własną przyszłość.
Nie chodzi o odwracanie się od Stanów Zjednoczonych ani osłabianie NATO.
Chodzi o stworzenie takiej pozycji negocjacyjnej, która pozwoli Europejczykom współdecydować o rozwiązaniach bezpośrednio wpływających na ich życie.
Wspólny wysłannik powinien otrzymać jasny mandat obejmujący poszanowanie ukraińskiej suwerenności, sprzeciw wobec narzucania państwom stref wpływów oraz ochronę bezpieczeństwa całego kontynentu.
W negocjacjach muszą również zostać uwzględnione interesy państw Europy Środkowo-Wschodniej, w tym Polski i krajów bałtyckich.
Nie wystarczy, że przy stole pojawi się europejska flaga. Konieczne jest rzeczywiste prawo współdecydowania.
Wysłannik pokoju czy wysłannik bezsilnej Europy?
Najbliższe tygodnie pokażą, czy europejscy przywódcy potrafią przezwyciężyć wewnętrzne podziały.
Zełenski oczekuje ustalenia europejskiej reprezentacji do końca listopada.
Jednak wybór konkretnego nazwiska będzie dopiero początkiem.
Najtrudniejszym zadaniem pozostanie uzgodnienie wspólnej strategii wobec Rosji, Stanów Zjednoczonych i przyszłości Ukrainy.
Europa nie może ograniczać swojej polityki do reagowania na decyzje podejmowane przez mocarstwa.
Musi potrafić samodzielnie formułować cele, proponować rozwiązania i ponosić odpowiedzialność za ich realizację.
Dla Polski oznacza to konieczność konsekwentnego zabiegania o obecność w procesie pokojowym oraz wzmacniania europejskiej współpracy.
Nie potrzebujemy polityki opartej na nieustannej konfrontacji, ale równie niebezpieczna byłaby naiwna wiara, że porozumienie wielkich mocarstw automatycznie zagwarantuje nam bezpieczeństwo.
Europa potrzebuje pokoju, lecz pokoju opartego na prawie, a nie na sile. Potrzebuje dyplomacji, ale nie dyplomacji prowadzonej ponad głowami zainteresowanych społeczeństw.
Bo ostatecznie stawką negocjacji nie są stanowiska dla europejskich polityków.
Stawką jest prawo milionów ludzi do życia bez wojny, strachu i niepewności.
A jeśli Europa nie potrafi wyznaczyć własnego przedstawiciela do rozmów o swojej przyszłości, powinna zadać sobie znacznie trudniejsze pytanie: czy rzeczywiście jest gotowa wziąć odpowiedzialność za własne bezpieczeństwo?
