Wirus białej choroby

21 mar 2019

Na scenie Teatru Studio adaptacja powieści Jose Saramago „Miasto białych kart”. Już sam tytuł odwołuje się do innej, głośnej powieści Noblisty „Miasto ślepców”.

Ta wcześniejsza powieść Saramago (1995) to parabola o zagubieniu ludzi we współczesnej świecie. W jakimś mieście wybucha nagle epidemia ślepoty, zwanej białą chorobą. Zaczyna się od zaślepnięcia pewnego kierowcy. Lekarz nie dostrzega przyczyn utraty wzroku; wkrótce i on, a także jego pacjenci, wreszcie wszyscy inni, którzy mieli kontakt z pierwszym oślepłym, tracą wzrok. Przerażone władze

izolują chorych

w byłym szpitalu psychiatrycznym, teren otaczają wojskiem i skazują ślepców na samoorganizację.
Wraz z lekarzem trafia do szpitala jego żona, jedyna widząca wśród internowanych, dobrowolnie towarzysząca mu w tej chwili próby. Ich życie stale ulega pogorszeniu. Brakuje elementarnych warunków higienicznych, żywności, lekarstw. Żołnierze nikogo nie wypuszczają, strzelają do ślepców, którzy zmylili drogę. Kiedy władze nad internowanymi przejmuje grupka oślepłych bandytów, życie tej odizolowanej społeczności staje się koszmarem. Zdesperowane kobiety podpalają szpital. Kiedy ślepcy opuszczają swoje więzienie, okazuje się, że nikt już ich nie pilnuje – oślepli wszyscy: władze, wojsko, policja. Grupka siedmiu bezradnych ślepców prowadzona przez żonę lekarza krąży po mieście w nadziei przetrwania. I wówczas epidemia ustępuje. Oślepli odzyskują wzrok. jedynie żona lekarza, spodziewa się, że teraz ona oślepnie. To ona właśnie wypowiada słowa, które można uznać za przesłanie powieści Saramago: „Uważam, że my nie oślepliśmy, lecz jesteśmy ślepi, Jesteśmy ślepcami, którzy widzą, Ślepcami, którzy patrzą i nie widzą”.
Saramago ukazał, w jaki sposób izolacja, sytuacja nadzwyczajna, upośledzenie i zanik solidarności wpływają na zdziczenie stosunków między ludźmi. Stworzył w tej powieści laboratorium rozpadu kultury i dowiódł, jak niewiele dzieli człowieczeństwo od zezwierzęcenia. Gustaw Herling-Grudziński przyrównywał powieść Saramago do „Dżumy” Camusa, przyznając, że książka portugalskiego pisarza czyni bardziej wstrząsające wrażenie.
W „Mieście białych kart” objawia się inna plaga, niczym

zmutowany wirus

białej choroby – podczas wyborów samorządowych ponad 80 procent wyborców oddaje do urn puste, białe karty. Ten bierny protest wywołuje panikę władzy, która wszczyna bezładne dochodzenie – rząd opuszcza miasto (jak się okazuje: stolicę), zostawiając mieszkańców na pastwę losu bez policji i pomocy władz. Schemat izolacji podobny jak w Mieście ślepców. O ile jednak tamtą powieść można było porównywać do „Dżumy”, to „Miasto białych kart” przypomina raczej „Proces” Franza Kafki.
Początkowo nic nie zapowiada, że miasto znalazło się w śmiertelnej pułapce, że zaciska się garota. Trwają leniwe wybory, początkowo frekwencja jest więcej niż licha, dopiero po południu wybucha niespodziewane zainteresowanie – do lokali wyborczych ciągną tłumy. Z wiadomym rezultatem. Władza szuka odpowiedzialnych, w elitach władzy narastają tarcia. „Niezmienną zasadą władzy jest to – pisze Saramago, charakteryzując autorytarnych przywódców – że głowy lepiej ściąć, zanim zaczną myśleć, potem może być za późno”. Wyznaczeni przez cynicznych polityków i zręcznych manipulatorów domniemani winni będą więc musieli zapłacić za klęskę wyborczą swoim życiem. Podzieli ich los nawet Komisarz policji, który nie chce brać udziału w polowaniu na fikcyjnych sprawców – na czele z tą samą żoną lekarza „Miasta ślepców”, która nie oślepła podczas epidemii, a więc teraz musi za to ponieść karę jak Józef K., którego wina polega na tym, że się urodził.
Świetnie napisana powieść – traktat polityczny o zniewoleniu i deprawacji władzy to doskonały materiał na niejeden scenariusz teatralny. Nic dziwnego, że sięgnął po nią teatr. Ewa Rucińska pomysłowo wpisała przypowieść Saramago o biernym oporze wyborców wobec politycznego establishmentu w przestrzeń zaprojektowaną dla teatru-galerii Studio przez Daniela Burena. Ten sezon w Studio upływa właśnie

pod znakiem Burena,

a jego zaskakujące kompozycje przestrzenne stanowią swego rodzaju pole ćwiczebne młodych reżyserów. Punktem wyjścia do myślenia o spektaklu jest przestrzeń, a nie tekst, choć i tak dochodzi do swego rodzaju negocjacji między tym dwoma nośnikami sensu. Dyrektorka artystyczna Stdio wyraźnie akcentuje tę radykalną zmianę podejścia: „W teatrze mieszczańskim i psychologicznym – pisze – zaczyna się od interpretacji tekstu, dlatego często mówi się o służebności teatru wobec literatury. My odwracamy tę regułę. To przestrzeń jest dana z góry – jak dramat lub libretto. Praca reżysera zaczyna się od jej interpretacji, do niej dobiera się tekst, aktorów”.
Tak właśnie postąpiła Ewa Rucińska, odnajdując w „Mieście białych kart” tekst, który uzasadni się w grze z przestrzenią. Rozsadziła widzów na scenie wokół obrotowego talerza, na którym umieściła oklejone kolorowo i w czarno-białe skośne paski prostopadłościany Burena (z jego projektu „In situ”) różnej wielkości. Ich zmieniane ustawienie symbolizuje płynne relacje i rozmaite wnętrza, w których trwa próba zapanowania nad niesfornymi wyborcami, głosującymi za pomocą niewypełnionych, białych kart.
Trzech przedstawicieli obozów politycznych: prawicy (Krzysztof Strużyński), centrum (Konrad Beta) i lewicy (Mateusza Smoliński) toczy tu grę o władzę, której ofiarą pada Kobieta (Monika Obara), reprezentująca inwigilowanych obywateli. To dość, aby wytworzyć rosnące napięcie na wirującej obrotówce z tańczącymi wokół swych osi prostopadłościanami (wprowadzają je w ruch aktorzy).
Linia emocjonalna tego spektaklu biegnie od atmosfery niezobowiązującego kabaretu aż po parabolę zniewolenia – w duchu powieści Noblisty, celnie wygraną na lokalnych i uniwersalnych klawiszach. Dla przykładu adaptatorka przenosi rząd do… Radomia, czyniąc też kilka innych aluzji do współczesnej polskiej sytuacji. Trzyma się jednak przede wszystkim tekstu Saramago, jego wyraźnie zarysowanej emocjonalnej struktury, która wydobywa stan zagrożenia. Posiłkuje się też dialogami pisarza, jego celnymi, syntetycznymi formułami, definiującymi na przykład przyzwoitość. Taką dewizą posługuje się w powieści Komisarz, a na scenie przedstawiciel partii lewicowej, a ściślej rzecz biorąc stażysta, który dopiero rozpoczął prace: „Rodzimy się i w tej chwili jest tak jakbyśmy zawierali pakt na całe życie, ale może nadejść taki dzień, w którym zadamy sobie pytanie, Kto to za mnie podpisał”.
Powieści Saramago wyróżnia nie tylko tematyka i zasada roztrząsania problemów zgodnie z pytaniem:

co by było, gdyby?

(pytanie to stawia sobie pisarz, a także stawiają jego bohaterowie). Wyróżnia je także sposób zapisu – Saramago pisze „ciurkiem”, rzadko stosując akapity i w ogóle odrzucając znaki dialogowe – dialog pojawia się wewnątrz na ogół bardzo długich zdań, zbudowanych z wielu okresów. Sam widok zadrukowanych stron, bez powietrza, jakie przynoszą akapity czy tradycyjnie zapisywane dialogi, przytłacza, wywołuje efekt swego rodzaju duchoty, która panuje wewnątrz opowieści.
Ten celowy obrany sposób zapisu wywołuje efekt przygniatającego natłoku, który dodatkowo działa emocjonalnie na czytelnika. W teatrze ten zabieg potęguje stłoczenie widzów wokół sceny obrotowej, a także wspomniany już „taniec” wirujących prostopadłościanów, któremu towarzyszą energiczne przemarsze aktorów – wywołuje to efekt zaciskającej się pętli. To najwyraźniej potwierdza, że zamysł zawarty w powieści Saramago znalazł na scenie odpowiedni wyraz, potwierdzając aktualność diagnoz pisarza wrażliwego na niepokojące sygnały polityczne. „Miasto białych kart” to przestroga przed niekontrolowaną władzą polityków, chętnie sięgających po środki przymusu, a nawet terroru, przestrzeń Burena zaś to metafora naszego „tu i teraz”, która podsuwa wyobraźni reżysera i widza rozmaite skojarzenia.

MIASTO BIAŁYCH KART José Saramago, tłum Wojciech Charchalis, adaptacja i reż. Ewa Rucińska, scenografia Daniel Buren, koncepcja scenograficzna, kostiumy Ewa Tolak, muz. Wojciech Kostrzewa, światło Paulina Góral, Teatr-Galeria Studio, premiera 9 marca 2019

Najnowsze

Cena pokoju. Donbas za NATO, wycofanie wojsk z Polski i Finlandia poza Sojuszem?

Cena pokoju. Donbas za NATO, wycofanie wojsk z Polski i Finlandia poza Sojuszem?

Negocjacje pokojowe dotyczą nie tylko przyszłości Ukrainy, lecz całego europejskiego systemu bezpieczeństwa. Rosja żąda ograniczenia obecności NATO na wschodniej flance, utrzymania Ukrainy poza Sojuszem i możliwych ustępstw innych państw. USA rozważają członkostwo Ukrainy w NATO w zamian za wycofanie z Donbasu. Polska powinna aktywnie bronić swoich interesów.

Cukrzyca nie kończy się po 26. urodzinach. Polska dopiero teraz naprawia wieloletnią niesprawiedliwość.

Cukrzyca nie kończy się po 26. urodzinach. Polska dopiero teraz naprawia wieloletnią niesprawiedliwość.

W Polsce na cukrzycę choruje ponad trzy miliony osób, a pięć milionów może mieć stan przedcukrzycowy. Tekst wskazuje na nierówności w dostępie do terapii, zwłaszcza ograniczenie refundacji pomp insulinowych do 26. roku życia. Zapowiadane zniesienie limitu od 2027 roku jest krokiem naprzód, lecz potrzebne są także właściwa diagnostyka, wsparcie psychologiczne i powszechna dostępność leczenia.

Ameryka uziemiona. Tysiące odwołanych lotów i pytania o bezpieczeństwo infrastruktury

Ameryka uziemiona. Tysiące odwołanych lotów i pytania o bezpieczeństwo infrastruktury

Awaria przestarzałych systemów telekomunikacyjnych FAA doprowadziła 13 listopada 2026 roku do czterogodzinnego wstrzymania startów w USA i niemal 10 tysięcy odwołanych lotów. Incydent ujawnił wieloletnie zaniedbania modernizacyjne, mimo wcześniejszych ostrzeżeń GAO. Nie potwierdzono związku z awarią Microsoftu ani cyberataku, jednak wydarzenia podkreślają strategiczne znaczenie odpornej infrastruktury cyfrowej.

Samorząd to nie prywatny folwark. 1506 włodarzy może odejść, a dwukadencyjność rozpala polityczny spór

Samorząd to nie prywatny folwark. 1506 włodarzy może odejść, a dwukadencyjność rozpala polityczny spór

Ponad 1500 samorządowców może stracić możliwość ubiegania się o reelekcję w 2029 roku. Zwolennicy zniesienia limitu przekonują, że władzę powinni rozstrzygać wyborcy, lecz problem sięga głębiej: wieloletnie rządy mogą zamieniać gminy w lokalne układy, gdzie lojalność wypiera kompetencje, a urząd zaczyna przypominać prywatne dziedzictwo. Obywatele częściej popierają ograniczenia niż ich likwidację. Rozsądnym kompromisem mogłyby być trzy kadencje, czyli piętnaście lat. Sama rotacja jednak nie wystarczy bez jawności, niezależnych mediów i realnej kontroli. Samorząd potrzebuje ciągłości, ale nie dożywotnich gospodarzy.

Dzieci oglądają przemoc, patostreamerzy trafiają do Sejmu. Nawrocki wetuje ustawę o ochronie w internecie

Dzieci oglądają przemoc, patostreamerzy trafiają do Sejmu. Nawrocki wetuje ustawę o ochronie w internecie

Polskie dzieci spędzają w internecie niemal pięć godzin dziennie, często stykając się z patostreamingiem, cyberprzemocą i treściami seksualnymi. Autor wskazuje na nieskuteczną ochronę platform, polityczne sprzeczności oraz potrzebę wsparcia szkół i rodziców. Krytykuje prezydenckie weto ustawy cyfrowej, podkreślając konieczność połączenia ochrony dzieci z wolnością słowa.

Wysłannik pokoju. Europa walczy o miejsce przy stole, przy którym rozstrzyga się jej przyszłość

Wysłannik pokoju. Europa walczy o miejsce przy stole, przy którym rozstrzyga się jej przyszłość

Rozmowy USA z Rosją i Ukrainą uwidaczniają brak wspólnego stanowiska Europy wobec wojny. Państwa UE spierają się o wybór wysłannika, podczas gdy Polska domaga się udziału w negocjacjach i ochrony interesów wschodniej flanki. Trwały pokój powinien gwarantować suwerenność Ukrainy, bezpieczeństwo regionu oraz odrzucać politykę stref wpływów.

Sprawdź również

Putin chce Polski słabej i podzielonej. Kreml wykorzystuje polską wojnę polityczną, by wypchnąć NATO z naszego kraju

Putin chce Polski słabej i podzielonej. Kreml wykorzystuje polską wojnę polityczną, by wypchnąć NATO z naszego kraju

Rosja nie ukrywa już swoich zamiarów wobec Polski. Podczas negocjacji w Abu Zabi Kreml ponownie zażądał ograniczenia obecności wojsk NATO w państwach, które przystąpiły do Sojuszu po 1997 roku. Na tej liście znajduje się Polska. Jednocześnie rosyjska propaganda...

Żółty Październik

Żółty Październik

W lipcu 1949 roku wiceprzewodniczący Komunistycznej Partii Chin Liu Shaogi odwiedził Moskwę. Stalin potraktował go jak wasala. Pokazał mu mapę Europy i Azji. Potem pouczył, że nowa Chińska Republika Ludowa nie będzie wtrącać do spraw Europy Środkowo-Wschodniej. Nie...