Nie samymi pieniędzmi…

Na poziom rozwoju społecznego narodów składają się m.in. stan zdrowia obywateli, ich poziom edukacji, wielkość siły nabywczej. Czy pod tym względem dorównamy kiedykolwiek Słowenii, Czechom albo Estonii?

Opublikowany został doroczny raport wyspecjalizowanej w ONZ organizacji United Nations Development Programme, poświęcony najbardziej znanemu w świecie badaniu pod nazwą Human Development Index, a także ranking za 2018 r. Polska zajęła w nim 33 miejsce, z wartością indeksu wynoszącą 0,865.
Indeks ten służy jako kryterium do hierarchizacji krajów według ogólnego poziomu ich rozwoju społecznego w danym momencie i jest obliczany dla wszystkich krajów członkowskich ONZ.
Może być także obliczany dla poszczególnych regionów, jak to zrobiono w Polsce w 2012 r. gdy sporządzono Local Human Development Index dla województw i powiatów, czego niestety nie powtórzono do dzisiaj.

PKB to za mało

Indeks HDI został wprowadzony w 1990 r. jako reakcja na przesadny mistycyzm i przecenianie znaczenia wskaźnika wielkości produktu krajowego brutto, który zdominował wtedy oceny makroekonomiczne i społeczne poziomu rozwoju krajów. Do jego głównych autorów należał hinduski ekonomista i filozof prof. Amartya (co w języku bengalskim znaczy nieśmiertelny) Kumar Sen, noblista z ekonomii (1998 r.) za wkład w teorię rozwoju społecznego, badania w dziedzinie ubóstwa, głodu i ekonomii dobrobytu. Nagrodę im. Nobla w dziedzinie ekonomii przyznaje Bank Szwecji.
Indeks ma charakter złożony (agregatowy) na który składają się trzy subindeksy – i stanowi ich średnią geometryczną. Został wprowadzony dla porównań międzynarodowych i określa poziom rozwoju społecznego, integrując czynniki ekonomiczne i społeczne danego kraju. Indeks jest syntetycznym miernikiem opisującym efekty tego rozwoju w skali czasowej i przestrzennej.
Te trzy subindeksy, które składają się na podstawowy Indeks HDI to:
1. Oczekiwana długość trwania życia, jako synteza oceny stanu zdrowia, stylu i warunków życia społeczeństwa (wg danych Wydziału Ludności ONZ),
2. Edukacja, w postaci liczby lat spędzonych w szkole (wg danych UNESCO),
3. PKB (dane Banku Światowego) według siły nabywczej a nie według kursów walut (w dolarach USA).

Polska w grupie bardzo wysokiej

Przyjęto, że kraje osiągające Indeksy na poziomie 0,800 – 1,00 zaliczone są do grupy „very-high”, do której zalicza się obecnie 59 krajów, a od kilku lat także Polskę.
Kraje o wartościach indeksu 0,70 – 0,799 zalicza się do grupy „high” – 53 krajów, w przedziale 0,50 – 0,699 do grupy „medium” – 38 krajów, zaś pozostałe: 49 krajów, do grupy „low”.
W skali świata HDI uległ w okresie 1990 – 2017 poprawie o 21,7 proc. (z 0,598 do 0,728). W Polsce wartość indeksu zwiększyła się w tym samym czasie z 0,712 do 0,865, czyli o 21,5 proc. i był to wzrost dość systematyczny.
W krajach Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju poprawa indeksu wyniosła tylko 14 proc. Z kolei w krajach Azji Południowej poprawa była bardzo wyraźna i wynosiła aż 45,3 proc., w Azji Wschodniej – 41,8 proc., a w krajach subsaharyjskich 34,9 proc.
Przeciętna długość życia w świecie to w 2017 r. – 77,2 lat, w Polsce – 77,8 lat, a w Niemczech – 81,2.
Średnia liczba lat spędzonych w szkole: w świecie to 8,4 lat, w Polsce 12,3 lat a w Niemczech 17 lat.
PKB według siły nabywczej na jednego mieszkańca w 2017 r.: w świecie 15.295 USD, w Polsce – 26.150 USD a w Niemczech – 46.136 USD.
W grupie very high, do której należymy, średnia długość życia to 79,5 lat. Czas spędzony w szkole – 12,2 lat, a średni PKB na mieszkańca – 40.041 USD. Dla porównania: USA znajdują się na 13. miejscu w rankingu HDI.
Czołówka rankingu HDI to Norwegia, Szwajcaria, Australia, Irlandia i Niemcy.
Wartość Indeksu dla Norwegii wynosi 0,953 a dla Polski – 0,865. Taki jest obecnie dystans do najlepszych. Niemcy, do których tak lubimy się porównywać, zajmują piątą lokatę i mają wartość Indeksu 0,936.

Spośród nowych krajów Unii Europejskiej przed nami są Słowenia (25 lokata, wartość Indeksu 0,896), Czechy (27) i Estonia (30).
Za nami zaś: pozostałe nowe kraje UE (np. Litwa na 35 miejscu), a w końcu stawki Rumunia (52).

Kobiety mają lepiej

W 2010 r. do Indeksu HDI wprowadzono bardzo ważny dla oceny poziomu rozwoju społecznego element nierówności, stąd jego nazwa otrzymała pierwszą literę „I” – Inequality (w całości i we wszystkich trzech subindeksach). Obliczono więc „stratę” poniesioną z tytułu nierówności w stosunku do podstawowego Indeksu HDI.
Polski indeks IHDI stracił na nierówności 9 proc. Świat – 20 proc. Norwegia – 8 proc., a Niemcy 8,1 proc. Ale np. Czechy tylko 5,3 proc. a Węgry 7,8 proc. Kraje zaliczone do grupy very high – 10,7 proc. W odniesieniu do oczekiwanej liczby lat życia oraz edukacji tracimy w Polsce na nierównościach 4,7 proc.
W 2014 r. w systemie indeksów HDI wprowadzono dodatkowo Gender Development Index, czyli indeks z podziałem na płeć. I tak, HDI dla kobiet wyniósł w 2017 r. 0,866 a dla mężczyzn – 0,861, a więc z korzyścią dla kobiet (indeks GDI będący ilorazem tych dwóch wyniósł 1,006). Zdecydowała o tym wyższa długość trwania życia kobiet i przewaga w edukacji. W dochodach różnice na niekorzyść kobiet pozostają natomiast znaczne.

Mazowsze przoduje (dzięki stolicy)

Jak wspomniano na początku, w 2012 r. przeprowadzono w Polsce, podobnie jak w kilku innych krajach, na zasadzie eksperymentu, badania rozwoju społecznego na poziomie lokalnym przy pomocy metodologii HDI.
Organizatorami badania było ówczesne Biuro Projektowe UNDP w Polsce, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego oraz Szkoła Główna Handlowa. Opracowano zmodyfikowaną w tym celu metodologię, przyjęto nieco inne, niż w systemie HDI, subindeksy. Poziom lokalny to w tym przypadku województwa i powiaty.
Subindeksy w LHDI to: 1. Wskaźnik Zdrowia (przeciętne trwanie życia i zagregowany współczynnik zgonów), 2. Wskaźnik Edukacji (wskaźnik edukacji przedszkolnej i wskaźnik wyników egzaminu gimnazjalnego w części matematyczno-przyrodniczej) oraz 3. Wskaźnik Zamożności.
Według wyników badań, na podstawie danych z 2010 r. pierwsze miejsce pod względem rozwoju społecznego (LHDI) zajęło woj. mazowieckie (60,21) ostatnie zaś woj. świętokrzyskie (36,78).
W podziale na subindeksy, pod względem wskaźnika zdrowia pierwsze miejsce zajęło woj. podkarpackie (72,28), a ostatnie łódzkie (31,48).
Jeśłi chodzi o wskaźnik edukacji, to pierwsze było woj. mazowieckie (61,68), a ostatnie świętokrzyskie (39,18).
Wreszcie, pod względem wskaźnika zamożności pierwsze miejsce zdobyło woj. mazowieckie (60,84) a ostatnie woj. podlaskie (25,67). Warto zwrócić uwagę nie tylko na lokaty ale także na istotne rozpiętości między wartościami indeksów między województwami.
Jeśli chodzi o LHDI w układzie powiatowym, to pierwsze miejsce zdobyła Warszawa (87,63), a na kolejnych miejscach ulokowały się powiaty piaseczyński i pruszkowski. Na ostatnim miejscu był powiat suwalski (17,24). Rozpiętości są jak widać ogromne. Ostatnia dziesiątka powiatów uzyskała indeksy rzędu 17-23.

Wieś zostaje w tyle

Główne konkluzje jakie formułuje Raport UNDP to przede wszystkim wskazanie, że najwyższy poziom LHDI występuje w metropoliach i dużych miastach oraz na obszarach wokół nich. Najniższy poziom rozwoju społecznego jest zaś w powiatach o charakterze wiejskim.
Poziom rozwoju społecznego zależy nie tylko od dochodu i zamożności ale także od kapitału ludzkiego, a zwłaszcza od poziomu edukacji . Także stan zdrowia jest wyraźnie zróżnicowany terytorialnie.
Rozwinięte konkluzje znajdują się w raporcie i zachęcam do jego ponownej lektury. Indeks i pełny raport światowy można znaleźć na stronie: www.hdr.undp.org/en/data.

 

Proste jak drut

Istnieją rzeczy tak genialnie proste, że aż dziwne, że nikt na nie wcześniej nie wpadł.

 

Trudno, na przykład zrozumieć geniusz Dymitra Mendelejewa bo przecież wziął i zestawił rzeczy dostępne dla wszystkich. Geniusz, który czasem nawiedza intelektualistów ma to do siebie, ze pozwala dodać dwa do dwu i uświadomić sobie że jest to cztery, chociaż nikt na to wcześniej nie wpadł.

Dosłownie z sytuacją dodania dwu do dwu i uzyskania wyniku cztery mamy do czynienia w krótkiej rozprawce Petera Frase Cztery przyszłości. Wizje świata po kapitalizmie, przyswojonej polszczyźnie przez Macieja Szlindera a wydanej bieżącym 2018 roku przez Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Książka ma to do siebie, że uświadamia rzecz pozornie oczywistą, że warunkiem odkryć jest wolność słowa i myśli. W krainie POPiS-owskiego zamordyzmu i świętobliwej ciemnoty gdzie obowiązuje ewangelia dwu totalitaryzmów i zakaz ich propagowania książka Petera Frase’a sprawia wrażenie bluźnierstwa i plucia w twarz umęczonego Polskiego Narodu. Osoby o słabych nerwach nie powinny, jak sądzę, czytać nawet recenzji, nie mówiąc już o zbrodniczym tekście, pisanym jak gdyby nigdy nie ukazał się żaden numer „Gazety Wyborczej” a Jarosław Kaczyński nigdy nie nawrócił się na katolicyzm.

Żyjący na innym kontynencie Frase rozpoczyna od dodania do siebie dwu oczywistości.

Pierwszą jest nadciągający kryzys ekologiczny. Globalne antpogeniczne ocieplenie klimatu. Proces o którym można powiedzieć jedno, z pewnością jest on nie do rozwiązaniu w ramach obecnego ustroju kapitalistycznego. Żeby się uratować przed katastrofą trzeba wyjść poza wolny rynek a więc i kapitalizm. Jeżeli katastrofa nadejdzie, to jeżeli nie zlikwiduje ludzkości, to, to co z niej zostanie też wyprowadzi tych co przeżyją poza kapitalizm. Tak więc kapitalizm nie ma przyszłości perspektywie procesów nadciągającej katastrofy klimatycznej.

Drugą oczywistością jest nadciągająca wielkimi krokami rewolucja technologiczna związana z rozwojem sztucznej inteligencji. Autor nawiązuje tutaj do wydanej w Polsce w 2016 roku niezwykłej książki Martina Forda Świt robotów. Czy sztuczna inteligencja pozbawi nas pracy (tłum. Katarzyna Łuniewska, wyd. cdp.pl misja: rozrywka ???). Chociaż może się wydawać przesadą recenzja w recenzji to należy zauważyć że książka Forda stanowi niezwykłe dokonanie zrywające w sposób najbardziej radykalnie z rozpowszechnionym mitem głoszącym, że roboty eliminują proste prace fizyczne, pracownicy wykonujący prace umysłowe wymagające wysokich kwalifikacji nie mają się czego obawiać.

Ford pokazując, że komputery piszą już artykuły do gazet, diagnozują pacjentów, wygrywają teleturnieje typu Milionerzy itd.. Ukazuje, że jest przeciwnie niż sądzimy i już niedługo lekarzy, pielęgniarzy, prawników, dziennikarzy, kierowców i inne podobne profesje opanują nowi pracownicy, kompetentni i profesjonalni a przy tym pozbawieni arogancji, chamstwa, cwaniactwa i temu podobnych przypadłości właściwych dla kadr obecnie wykonujących te zawody.

Poza nadzieją, że już niedługo można będzie iść do ginekologa nie obawiając się gwałtu, proces rozwoju zastosowań sztucznej inteligencji budzi również pewne obawy. Biorą się one stąd, że ludzie zaczną po prostu być zbędni w procesie produkcji. Najbardziej oczywistą konsekwencją stanie się to, że przestaną zarabiać. Co wtedy? Najbardziej oczywistym pomysłem staje się coraz bardziej popularna formuła płacy obywatelskiej a więc wynagrodzenie za sam fakt przynależności do danej wspólnoty. (Autor tłumaczenia pracy Frase’go Maciej Szlinder jest autorem monografii Bezwarunkowy dochód podstawowy. Rewolucyjna reforma społeczeństwa w XXI wieku, PWN 2018 – niestety, w kategorii, już kupione, jeszcze nie przeczytane – A.C.).
Z perspektywy Frase’go co byśmy nie powiedzieli o pochodzie sztucznej inteligencji jedno jest pewne. Czyni on kapitalizm ustrojem głęboko bezsensownym. Jaki sens ma kapitalizm w sytuacji gdy ludzka praca robocza przestaje być towarem ze względu na brak zapotrzebowania a produktywność gwałtownie wzrasta?

Problemem zaczynają być sami ludzie.

Z perspektywy organizowania przyszłości mamy więc możliwości albo dobrobyt gdy uda się zahamować katastrofę klimatyczną albo niedobór gdy trzeba się będzie zmagać z jej skutkami.

W tym momencie pojawia się kolejna alternatywa albo ustrój przyszłości będzie uwzględniał potrzeby wszystkich a więc będzie realizował idee egalitarną albo będzie miał hierarchiczny, elitarny charakter.

Gdy dodajemy dwa do dwu otrzymujemy cztery modele organizacji społecznej :
a) komunizm – równość i dostatek,
b) rentyzm – nierówność i dostatek,
c) socjalizm – równość i niedobór,
d) eksterminizm – hierarchia i niedobór.

Proste jak konstrukcja cepa i jak on nieodparte.

Kapitalizm rzeczywiście się kończy szybko i nieładnie. Skutki nadciągającej katastrofy klimatycznej są już wyraźnie odczuwalne i to nie tylko we wzrastającej słodyczy coraz wcześniej dojrzewających winogron. Sztuczna inteligencja niewątpliwie podniesie się po porażce jaką stał się śmiertelny wypadek, który wywołało gwałtowne wtargnięcie kobiety na tor samosterującego się pojazdu. To o czym mówimy nie będzie trwało setki lat. Co najwyżej dziesięciolecia.

Gołym okiem widoczne są już kiełki przyszłych możliwych ustrojów. Szczególnie eksterminizm zdaje się dojrzewać w tempie hiszpańskich winogron. Ale już Róża Luksemburg przypomniana przez autora recenzowanej pracy sformułowała w swoim czasie alternatywę „socjalizm albo barbarzyństwo”. Z socjalizmem, dzięki Bogu, żeśmy sobie poradzili a więc nie ma się co dziwić, że mamy to co mamy.

Pytanie w jakim kierunku pójdziemy jest jeszcze otwarte. Zasługą Frase’go jest wpisanie swojego schematu w realia naszych czasów. Pokazanie że tak naprawdę już zaczynamy życie „po kapitalizmie” i jak Molierowski Pan Jurdain „mówimy prozą” jest czymś co stanowi o niezwykłej wartości książki. Bonusem jest niewątpliwie ukazanie się jej w dwusetną rocznicę urodzin Karola Marksa.

Ćwiczenie z logiki rozwoju społecznego, które zaproponował Frase zasługuje na poważne przemyślenie chociaż w Polsce jest jak lektura Woltera w czasach miłościwie panującego Augusta III Sasa.
Należy podkreślić, ze gdy chodzi o samą publikację to mamy do czynienia nie tyle z czasami saskimi, co z okresem rządów miłościwie panującego imperatora Aleksandra III. Zgodnie z zasadą rosyjskiej polityki wewnętrznej tego okresu cenzurowano jedynie gazety, książki bowiem były tak drogie, ze nie widziano potrzeby kontrowania tak elitarnych dóbr. Opisywana książka – 127 stron w miękkiej oprawie kosztuje bowiem 49 złotych. Ale jak wiadomo nie ma róży bez kolców, a za przyjemności trzeba płacić.