Początki przemysłu motoryzacyjnego w Polsce

30 mar 2023

19 marca 1928 r na bazie Centralnych Warsztatów Samochodowych powstał państwowy koncern motoryzacyjno-zbrojeniowy Państwowe Zakłady Inżynierii. W okresie II RP PZInż był największym krajowym producentem samochodów: na Grochowie montowano licencyjne Fiaty, a w Ursusie – czołgi.

Historyk motoryzacji Tomasz Szczerbicki powiedział – „Po odzyskaniu niepodległości polski przemysł motoryzacyjny, a także zbrojeniowy i lotniczy był budowany od podstaw. Już w 1918 r. Ministerstwo Spraw Wojskowych zdecydowały o powstaniu Centralnych Warsztatów Samochodowych (CWS) w Warszawie. W latach 20. większość pojazdów wojskowych pochodziło albo ze zdobyczy wojennych albo z zakupów demobilowych (pojazdy włoskie, amerykańskie, francuskie i angielskie). Francuzi przyznawali Polsce kredyty, jednak pod warunkiem, że uzbrojenie, samoloty i pojazdy będą kupowane we Francji. Nie zawsze były to nowoczesne konstrukcje. Możliwości CWS były skromne. W czasie wojny polsko-bolszewickiej produkowały niewielkie liczby pojazdów pancernych FT-B na bazie samochodów Ford. Głównie jednak naprawiały uszkodzony sprzęt”.

Zwolennikiem rozwoju motoryzacji i utworzenia rodzimej fabryki dostarczającej pojazdy dla Wojska Polskiego był mjr inż. Kazimierz Józef Meyer (1884-1944).Przekonał on decydentów, m.in. ministra przemysłu i handlu Eugeniusza Kwiatkowskiego, do idei utworzenia polskiego koncernu motoryzacyjno-zbrojeniowego produkującego samochody i sprzęt pancerny dla Wojska Polskiego. Pomysł zyskał akceptację ówczesnego ministra spraw wojskowych Józefa Piłsudskiego.

„Kawaleria jest bronią bardzo nikłą” – oceniał marszałek. W 1927 r. przy Ministerstwie Spraw Wojskowych utworzono Wydział Broni Pancernych, a trzy lata później – powołano Dowództwo Broni Pancernych. „Dążono do motoryzacji armii. Ambicją było wyposażenie jej w pojazdy rodzimej produkcji” – wyjaśnił historyk.

Państwowe Zakłady Inżynierii

19 marca 1928 r. decyzją Rady Ministrów, na bazie Centralnych Warsztatów Samochodowych powstały Państwowe Zakłady Inżynierii (PZInż). Na czele państwowego koncernu kontrolowanego stanął mjr Meyer, który kierował nim przez sześć lat.

„Meyer był prawdziwym fachowcem w dziedzinie motoryzacji, a zarazem pasjonatem samochodów. Chciał by, PZInż stał się producentem, a nie tylko firmą naprawiającą samochody i czołgi” – dodał Szczerbicki, podkreślając, że formę koncernu kontrolowanego przez państwo, a dokładnie przez armię była wymuszona realiami gospodarczo-militarnymi. Wojsko miało być głównym odbiorcą pojazdów. Odbiorcy cywilni mieli jeszcze poczekać na polskie samochody i motocykle.

Jesienią 1928 r. skład PZInż wchodziły Państwowa Wytwórnia Samochodowa (dawne CWS), Centralne Warsztaty Łączności, Państwowa Wytwórnia Saperska oraz Stocznia Modlińska wraz z warsztatami.

„Warto pamiętać, że kilkanaście miesięcy po tym jak powstał PZInż rozpoczął się Wielki Kryzys, który dotknął także Polskę i trwał ok. czterech lat. Gdy wiele fabryk motoryzacyjnych na świecie upadało, PZInż powoli, ale konsekwentnie rozwijał się” – dodał.

W 1930 r. PZInż przejął zbankrutowane Zakłady Mechaniczne „URSUS” SA w Czechowicach k. Warszawy (obecnie Ursus). Tam produkowano skonstruowane przez inż. Edwarda Habicha tankietki TKS, TK-3 i czołgi lekkie typu 7TP użyte w wojnie obronnej 1939 r.

„Innowacją był montowany na licencji szwajcarskiej formy Saurer silnik Diesla napędzający 7TP. Był to jeden z pierwszych na świecie i, jeden z nielicznych do rozpoczęcia produkcji sowieckiego T-34, seryjnie produkowanych czołgów z silnikiem wysokoprężnym. Innowacyjny był także peryskop odwracalny projektu kapitana inż. Rudolfa Gundlacha. Umożliwiał on obserwację praktycznie w zakresie 360 stopni wokół pojazdu” – wyjaśnił Szczerbicki. Na bazie tankietki TKS montowano ciągnik artyleryjski C2P, a ponadto także samochody pancerne wz. 1929. W Ursusie produkowano seryjnie na licencji szwajcarskiej firmy Saurer silniki wysokoprężne dla wojska i odbiorców cywilnych.

W PZInż funkcjonował Dział Motocykli kierowany przez inż. Tadeusza Rudawskiego. Skonstruowano tam motocykle M211 (handlowa nazwa Sokół 600 RT) i M411 (Sokół 200) oraz, produkowany głównie dla armii, M111 (Sokół 1000) z wózkiem (koszem) bocznym.

„Kadrę inżynierską PZInż stanowili najwyższej klasy fachowcy m.in. Witold Jakusz, Zygmunt Okołów, Władysław Mrajski, Stanisław Panczakiewicz, Jan Werner, Jerzy Werner, Mieczysław Dębicki oraz Francuz, Robert Gabeau” – dodał.

Pod koniec lat 20. podjęto rozmowy w sprawie zakupu licencji na seryjną produkcję samochodów osobowych i ciężarowych przez PZinż. Warunki stawiane przez francuskie firmy Citroën, Renault i czechosłowacki koncern Škoda okazały się nie do przyjęcia przez stronę polską.

„Życzeniem MSZ było, abyśmy zawarli raczej umowę z Fiatem, a gdy ten zgodził się – w zamian za wszystkie koszty związane z budową fabryki – wziąć w rekompensacie polski węgiel, wybór padł na niego” – wspominał zastępca Departamentu Technicznego Ministerstwa Spraw Wojskowych. płk Tadeusz Kossakowski.

Licencja Fiata

21 września 1931 r. zarząd PZInż podpisał umowę licencyjną z włoską firmą Fiat na produkcję samochodów w Polsce. Włosi udzieli wsparcia technicznego oraz kredytów i pożyczek inwestycyjnych. Na warszawskim Grochowie przy ul. Terespolskiej 34/36 powstała Fabryka Samochodów Osobowych i Półciężarowych (FSOiP).

„Początkowo, w ramach instruktażu przedprodukcyjnego czyli szkolenia załogi, montowano niewielkie liczby osobowych Fiatów 508 I serii, 514, 522 i 524. W grudniu 1934 r. z hal produkcyjnych FSOiP wyjechała pierwsza licencyjna ciężarówka Fiat 621 dla Wojska Polskiego. W marcu 1935 r. rozpoczęto produkcję podstawowego modelu osobowego – Fiata 508 III, który rok później otrzymał handlową nazwę Junak. W 1937 r. uruchomiono montaż większego Fiata 518 Ardita (polska nazwa handlowa Mazur). Pod koniec lat 30. gamę wzbogacił Fiat 1500. Na tabliczkach znamionowych i na drukach reklamowych aut montowanych przez FSOiP pojawiła się nazwa Polski Fiat. Skala produkcji była wysoka: do wybuchu wojny zbudowano ok. 3,5 tys. cywilnych Fiatów 508 i ok. 1,1 tys. egzemplarzy modelu 518 oraz co najmniej tysiąc podwozi do zabudowy przez zewnętrzne firmy nadwoziowe” – powiedział Szczerbicki.

W 1939 r. Polski Fiat 508 kosztował 4950 zł.

„Fiaty montowane na Terespolskiej różniły się nieco od włoskich pierwowzorów. Konstruktorzy PZInż w modelu 508 III wprowadzili mocniejsze resory, które sprawdzały się na złych nawierzchniach. Licencyjne samochody stopniowo polonizowano: importowane komponenty i podzespoły zastępowano krajowymi o analogicznej, a nawet wyższej trwałości. Wpływało to pozytywnie na koniunkturę, rosła bowiem liczba polskich dostawców. Użytkownicy byli dumni z posiadania samochodów wyprodukowanych w kraju i oceniali je pozytywnie” – dodał.

„Najwięcej uznania na naszym rynku zdobyła sobie mała 508, która (…) należycie spełniała rolę pierwszego popularnego wozu w Polsce. Jest to jednak model sprzed kilku lat” – pisał w 1938 r. kierowca rajdowy i ekspert motoryzacyjny inż. Witold Rychter.

Z myślą o Wojsku Polskim w Biurze Studiów PZInż powstał Fiat 508 III/W „Łazik” z otwartym nadwoziem, wzmocnionym zawieszeniem i terenowym ogumieniem. „Do września 1939 r. zbudowano ok. 1,1 tys. Łazików w różnych wersjach m.in. dla oddziałów łączności, ok. 1 tys. furgonów i aut z nadwoziem pickup oraz ok. 400 uterenowionych Fiatów 508 i 518 głównie dla wojska” – mówił Szczerbicki. Dodał, że WP był głównym odbiorcą ciężarowego Fiata 621 w różnych wersjach. Na rynek cywilny pojazd trafił m.in. jako samochód dla straży pożarnej w różnych wersjach, sanitarka oraz autobus.

Poza pojazdami cywilnymi i wojskowymi, w drugiej połowie lat 30. w PZinż skonstruowano kilkanaście prototypów samochodów i pojazdów wojskowych. Warto przypomnieć choćby PZInż 403 Lux Sport – ekskluzywną limuzynę z aerodynamicznym nadwoziem i jednym w historii polskiej motoryzacji silnikiem ośmiocylindrowym oraz nowoczesne samochody ciężarowe PZInż 703/713, które były wzorem dla powojennego Stara 20. W pracach konstrukcyjnych uczestniczył m.in. wspomniany już inż. Mieczysław Dębicki.

„Wykonanie prototypowych, często niezwykle nowoczesnych konstrukcji jak np. samochód terenowy PZInż 303 z napędem na obie osie było poważnym dokonaniem, zwłaszcza, że od uruchomienia od postaw pierwszego koncernu motoryzacyjnego w Polsce nie minęła jeszcze dekada” – przypomniał historyk.

PZInż był jednym z największych, obok Państwowych Zakładów Lotniczych i Fabryki Broni w Radomiu, przedsiębiorstw zaopatrujących Wojsko Polskie w okresie międzywojennym.

Konkurencja dla PZInż

W 1936 r. pojawiła się konkurencja w postaci Koncesjonowanej Wytwórni Samochodów Lilpop Rau & Loewenstein SA. W zakładach przy ul. Bema 65 na stołecznej Woli uruchomiono montaż samochodów Chevrolet i Buick – marek amerykańskiego koncernu General Motors.

„W odróżnieniu od PZinż była to wyłącznie montownia pojazdów bez udziału polskiej myśli technicznej” – ocenił Szczerbicki.

„Warto podkreślić, że po II wojnie światowej inżynierowie wywodzący się z PZInż stali się kadrą naukową polskich uczelni politechnicznych i przez lata uczestniczyli w pracach projektowych” – podsumował.

Państwowe Zakłady Inżynierii działały do września 1939 roku. 

ALF/PAP

Najnowsze

Dzieci oglądają przemoc, patostreamerzy trafiają do Sejmu. Nawrocki wetuje ustawę o ochronie w internecie

Dzieci oglądają przemoc, patostreamerzy trafiają do Sejmu. Nawrocki wetuje ustawę o ochronie w internecie

Polskie dzieci spędzają w internecie niemal pięć godzin dziennie, często stykając się z patostreamingiem, cyberprzemocą i treściami seksualnymi. Autor wskazuje na nieskuteczną ochronę platform, polityczne sprzeczności oraz potrzebę wsparcia szkół i rodziców. Krytykuje prezydenckie weto ustawy cyfrowej, podkreślając konieczność połączenia ochrony dzieci z wolnością słowa.

Wysłannik pokoju. Europa walczy o miejsce przy stole, przy którym rozstrzyga się jej przyszłość

Wysłannik pokoju. Europa walczy o miejsce przy stole, przy którym rozstrzyga się jej przyszłość

Rozmowy USA z Rosją i Ukrainą uwidaczniają brak wspólnego stanowiska Europy wobec wojny. Państwa UE spierają się o wybór wysłannika, podczas gdy Polska domaga się udziału w negocjacjach i ochrony interesów wschodniej flanki. Trwały pokój powinien gwarantować suwerenność Ukrainy, bezpieczeństwo regionu oraz odrzucać politykę stref wpływów.

Globalna awaria Microsoftu. Europa nie może być cyfrowym zakładnikiem amerykańskich korporacji

Globalna awaria Microsoftu. Europa nie może być cyfrowym zakładnikiem amerykańskich korporacji

Globalna awaria Microsoft 365 zakłóciła działanie Outlooka, Teamsa i innych usług w 74 krajach, dotykając firm, szkół, urzędów oraz placówek medycznych. Microsoft nie wykrył cyberataku ani utraty danych, lecz incydent ujawnił ryzyko uzależnienia od kilku dostawców. Europa powinna rozwijać własne chmury, otwarte oprogramowanie, redundancję i cyfrową suwerenność.

Wiceprzewodniczący ChRL wziął udział w szczycie przywódców COP31 w Antalyi

Wiceprzewodniczący ChRL wziął udział w szczycie przywódców COP31 w Antalyi

Wiceprzewodniczący Chin Han Zheng, reprezentując Xi Jinpinga na szczycie COP31 w Antalyi, przedstawił chińskie stanowisko wobec narastających skutków zmian klimatu. Wezwał do pełnego wdrażania porozumienia paryskiego, większej odpowiedzialności państw rozwiniętych oraz realizacji krajowych celów redukcji emisji. Opowiedział się za przyspieszeniem zielonej transformacji, swobodnym przepływem technologii i rozwojem niskoemisyjnym. Podkreślił także znaczenie adaptacji, systemów wczesnego ostrzegania i odporności na klęski. Chiny zapowiedziały dalszą współpracę z krajami rozwijającymi się, w tym projekty transferu technologii i budowania potencjału.

Budownictwo hamuje.

Budownictwo hamuje.

W III kwartale 2026 r. materiały budowlane oraz produkty do domu i ogrodu podrożały o 4 proc. rok do roku, mimo spadku produkcji budowlanej o 4,7 proc. Najbardziej wzrosły ceny izolacji termicznych, dachów i rynien. Producenci zmagają się z wysokimi kosztami energii, emisji CO₂ oraz presją tańszego importu, szczególnie płytek.

Xi Jinping wygłosił przemówienie z okazji 160. rocznicy urodzin Sun Jat-sena

Xi Jinping wygłosił przemówienie z okazji 160. rocznicy urodzin Sun Jat-sena

12 listopada w Pekinie odbyły się obchody 160. rocznicy urodzin Sun Jat-sena. Xi Jinping określił go jako wielkiego patriotę, bohatera narodowego i pioniera chińskiej rewolucji demokratycznej. Wezwał Chińczyków do kontynuowania jego dziedzictwa poprzez patriotyzm, służbę społeczeństwu, rozwój marksizmu dostosowanego do chińskich realiów oraz odważne podejmowanie wyzwań. Podkreślił znaczenie jedności narodowej, współpracy wszystkich grup społecznych i globalnej wizji rozwoju. Xi uznał także pełne zjednoczenie Chin, w tym rozwiązanie kwestii Tajwanu, za historyczną misję oraz wspólne dążenie całego narodu.

Sprawdź również

Wielkie granie w innej siedzibie

Wielkie granie w innej siedzibie

Szalone Dni Muzyki znalazły swój dom. Nowe otwarcie spodobało się publiczności. Można się było nieco obawiać, jak tegoroczne Szalone Dni Muzyki odnajdą się i zaklimatyzują w zupełnie nowym miejscu. A przede wszystkim: jak tę zmianę powita publiczność, przyzwyczajona...