Zaklęcie przeciwko wszom wyryte na prastarym grzebieniu

20 lis 2022

Na odkrytym przez izraelskich naukowców grzebieniu z kości słoniowej z roku 1700 p.n.e. wyryty jest napis wzywający do wytępienia wszy. To bezpośredni dowód na używanie alfabetu kananejskiego w codziennych czynnościach około 3700 lat temu – informuje „Jerusalem Journal of Archaeology”.

Choć za najstarszy zachowany alfabet świata uchodzi alfabet fenicki (około 1100 lat p.n.e.), jego przodkiem była alfabet wynaleziony około 1800 r. p.n.e. i używany przez Kananejczyków. Prawdopodobnie opracowano go dla usprawnienia transakcji handlowych.

Do niedawna na terenie Izraela nie odkryto żadnych znaczących inskrypcji kananejskich, choć czasem zdarzało się znaleźć dwa lub trzy słowa.

Teraz naukowcy z The Hebrew University in Jerusalem (HU) przedstawili (DOI: 10.52486/01.00002.4) całe zdanie w języku kananejskim, datowane na około 1700 p.n.e. Jest wygrawerowane na małym grzebieniu z kości słoniowej i zawiera zaklęcie przeciwko wszom.

Grzebień został odkryty w mieście Tel Lachish w Izraelu przez zespół z Hebrew University oraz Southern Adventist University ,(USA) kierowany przez profesorów Yosefa Garfinkela, Michaela Hasela i Martina Klingbeila. Napis został odczytany przez semickiego epigrafa dr. Daniela Vainstuba z Ben Gurion University (BGU). Prof. Rivka Rabinovich z HU i prof. Yuval Goren z BGU stwierdzili, że grzebień wykonano z kła słonia.

Litery napisu zostały wyryte bardzo płytko. Grzebień został znaleziony w roku 2017 roku, ale bardzo płytko wyryte litery zauważyła dopiero w 2022 roku dr Madeleine Mumcuoglu. Grzebień oczyściła i zakonserwowała Miriam Lavi.

Grzebień jest bardzo mały – mierzy około 3,5 na 2,5 cm. Miał zęby po obu stronach – choć nadal widoczne są ich podstawy, same zęby zostały wyłamane jeszcze w czasach starożytnych.

Środkowa część grzebienia jest nieco zerodowana, prawdopodobnie przez nacisk palców trzymających grzebień podczas pielęgnacji włosów lub usuwania wszy z głowy lub brody. Strona grzebienia z sześcioma grubymi zębami służyła do rozplątywania włosów, a druga strona, z 14 drobnymi zębami – do usuwania wszy i ich jaj. Podobna budowę mają obecnie sprzedawane dwustronne grzebienie przeciwko wszom.

Tym, co wyróżnia grzebień, jest 17 liter kananejskich. Są archaiczne w formie – z pierwszego etapu wynalezienia pisma alfabetycznego. Tworzą siedem słów w języku kananejskim, które brzmią: „Niech ten kieł wykorzeni wszy z głowy i brody”. „To pierwsze zdanie, jakie kiedykolwiek znaleziono w języku kananejskim w Izraelu. Napis na grzebieniu jest bezpośrednim dowodem na używanie alfabetu w codziennych czynnościach około 3700 lat temu. To punkt zwrotny w historii ludzkiej zdolności pisania” – wskazał prof. Garfinkel.

Starożytne grzebienie wykonywano z drewna, kości lub kości słoniowej. Kość słoniowa była bardzo drogim materiałem. W tym czasie w Kanaanie nie było słoni, a grzebień prawdopodobnie pochodził z pobliskiego Egiptu. Jego obecność wskazuje, że nawet ludzie o wysokim statusie społecznym cierpieli na wszawicę.

Badając grzebień pod mikroskopem, naukowcy znaleźli na jego drugim zębie szczątki wszy głowowych wielkości 0,5-0,6 mm.

Szczególne walory odkrycia

Jak podkreślają autorzy badań, pomimo niewielkich rozmiarów napis na grzebieniu z Lachish ma szczególne cechy, które wypełniają luki w wiedzy o wielu aspektach kultury Kanaanu w epoce brązu.

Po pierwsze zapisano tam całe zdanie w dialekcie, którym posługują się kananejscy mieszkańcy Lachisz, co pozwala porównać ten język we wszystkich jego aspektach z innymi źródłami. Po drugie, napis na grzebieniu rzuca światło na niektóre dotychczas słabo potwierdzone aspekty ówczesnej codzienności – pielęgnacji włosów. Po trzecie, jest to pierwsze w tym rejonie odkrycie napisu odnoszącego się do przeznaczenia przedmiotu, na którym został napisany, w przeciwieństwie do napisów dedykacyjnych lub własnościowych. Co więcej, umiejętność grawera w skutecznym wykonywaniu tak małych liter (szerokość 1-3 mm) jest faktem, który odtąd powinien być brany pod uwagę przy każdej próbie podsumowania i wyciągnięcia wniosków na temat umiejętności czytania i pisania w Kanaanie w epoce brązu.

W drugim tysiącleciu p.n.e. Lachisz było głównym miastem kananejskim i drugim najważniejszym miastem w biblijnym Królestwie Judy. Do tej pory znaleziono tam 10 inskrypcji kananejskich – więcej niż w jakimkolwiek innym miejscu w Izraelu. Miasto było głównym ośrodkiem używania i zachowania alfabetu przez około 600 lat, w latach 1800-1150 p.n.e. Teren Tel Lachish znajduje się pod ochroną izraelskiego Urzędu ds. Przyrody i Parków.

JM/PAP

Najnowsze

Cena pokoju. Donbas za NATO, wycofanie wojsk z Polski i Finlandia poza Sojuszem?

Cena pokoju. Donbas za NATO, wycofanie wojsk z Polski i Finlandia poza Sojuszem?

Negocjacje pokojowe dotyczą nie tylko przyszłości Ukrainy, lecz całego europejskiego systemu bezpieczeństwa. Rosja żąda ograniczenia obecności NATO na wschodniej flance, utrzymania Ukrainy poza Sojuszem i możliwych ustępstw innych państw. USA rozważają członkostwo Ukrainy w NATO w zamian za wycofanie z Donbasu. Polska powinna aktywnie bronić swoich interesów.

Cukrzyca nie kończy się po 26. urodzinach. Polska dopiero teraz naprawia wieloletnią niesprawiedliwość.

Cukrzyca nie kończy się po 26. urodzinach. Polska dopiero teraz naprawia wieloletnią niesprawiedliwość.

W Polsce na cukrzycę choruje ponad trzy miliony osób, a pięć milionów może mieć stan przedcukrzycowy. Tekst wskazuje na nierówności w dostępie do terapii, zwłaszcza ograniczenie refundacji pomp insulinowych do 26. roku życia. Zapowiadane zniesienie limitu od 2027 roku jest krokiem naprzód, lecz potrzebne są także właściwa diagnostyka, wsparcie psychologiczne i powszechna dostępność leczenia.

Ameryka uziemiona. Tysiące odwołanych lotów i pytania o bezpieczeństwo infrastruktury

Ameryka uziemiona. Tysiące odwołanych lotów i pytania o bezpieczeństwo infrastruktury

Awaria przestarzałych systemów telekomunikacyjnych FAA doprowadziła 13 listopada 2026 roku do czterogodzinnego wstrzymania startów w USA i niemal 10 tysięcy odwołanych lotów. Incydent ujawnił wieloletnie zaniedbania modernizacyjne, mimo wcześniejszych ostrzeżeń GAO. Nie potwierdzono związku z awarią Microsoftu ani cyberataku, jednak wydarzenia podkreślają strategiczne znaczenie odpornej infrastruktury cyfrowej.

Samorząd to nie prywatny folwark. 1506 włodarzy może odejść, a dwukadencyjność rozpala polityczny spór

Samorząd to nie prywatny folwark. 1506 włodarzy może odejść, a dwukadencyjność rozpala polityczny spór

Ponad 1500 samorządowców może stracić możliwość ubiegania się o reelekcję w 2029 roku. Zwolennicy zniesienia limitu przekonują, że władzę powinni rozstrzygać wyborcy, lecz problem sięga głębiej: wieloletnie rządy mogą zamieniać gminy w lokalne układy, gdzie lojalność wypiera kompetencje, a urząd zaczyna przypominać prywatne dziedzictwo. Obywatele częściej popierają ograniczenia niż ich likwidację. Rozsądnym kompromisem mogłyby być trzy kadencje, czyli piętnaście lat. Sama rotacja jednak nie wystarczy bez jawności, niezależnych mediów i realnej kontroli. Samorząd potrzebuje ciągłości, ale nie dożywotnich gospodarzy.

Dzieci oglądają przemoc, patostreamerzy trafiają do Sejmu. Nawrocki wetuje ustawę o ochronie w internecie

Dzieci oglądają przemoc, patostreamerzy trafiają do Sejmu. Nawrocki wetuje ustawę o ochronie w internecie

Polskie dzieci spędzają w internecie niemal pięć godzin dziennie, często stykając się z patostreamingiem, cyberprzemocą i treściami seksualnymi. Autor wskazuje na nieskuteczną ochronę platform, polityczne sprzeczności oraz potrzebę wsparcia szkół i rodziców. Krytykuje prezydenckie weto ustawy cyfrowej, podkreślając konieczność połączenia ochrony dzieci z wolnością słowa.

Wysłannik pokoju. Europa walczy o miejsce przy stole, przy którym rozstrzyga się jej przyszłość

Wysłannik pokoju. Europa walczy o miejsce przy stole, przy którym rozstrzyga się jej przyszłość

Rozmowy USA z Rosją i Ukrainą uwidaczniają brak wspólnego stanowiska Europy wobec wojny. Państwa UE spierają się o wybór wysłannika, podczas gdy Polska domaga się udziału w negocjacjach i ochrony interesów wschodniej flanki. Trwały pokój powinien gwarantować suwerenność Ukrainy, bezpieczeństwo regionu oraz odrzucać politykę stref wpływów.

Sprawdź również