Zapomniana rocznica

17 stycznia 1945 r. do lewobrzeżnej Warszawy weszły pierwsze oddziały I. Armii Wojska Polskiego i Armii Czerwonej. Ofensywa rozpoczęła się kilka dni wcześniej. Z przyczółka warecko-magnuszewskiego uderzyła radziecka 61. Armia dowodzona, a od strony Modlina nacierała w kierunku Błonia 47. Armia, oskrzydlając Warszawę z północnego i południowego zachodu. Obawiając się zamknięcia w kotle, dowódca 9. Armii niemieckiej wydał rozkaz wycofania z zajmowanych nad Wisłą pozycji. Główne siły I. Armii WP – 1., 3 i 4. Dywizja Piechoty – nacierały od strony Warki, zaś 6. Dywizja Piechoty przekroczyła Wisłę na wysokości Śródmieścia. To jej żołnierze byli pierwszymi, którzy weszli do zrujnowanej stolicy. Nieco póżniej doszła 2. Dywizja Piechoty, która przeprawiała się w okolicach Jabłonny oraz pozostałe siły I. Armii. W tym momencie w mieście były już tylko nieliczne oddziały niemieckie osłaniające odwrót, które nie stawiały poważnego oporu. Dwa dni później, 19 stycznia, wzdłuż zniszczonych Alej Jerozolimskich przeszła defilada 1 Armii WP. Do ruin Warszawy zaczęli stopniowo wracać mieszkańcy.

Ponieważ Warszawę wyzwoliły niewłaściwe z puntu widzenia dziś rządzących Polską, lansujących pisanie historii na nowo, rocznicy tej nie poświęca się wiele uwagi, a same nazwy wyzwolicielskich formacji są wymazywane z pamięci. O 17 stycznia pamiętają jednak kombatanci – wterani I. Armii WP oraz Armii Ludowej. Przy Grobie Nieznanego Żołnierza oraz na Cmentarzu-Mauzoleum Żołnierzy Armii Czerwonej w Warszawie zostały złożone wieńce.

Recydywa TTV-IPN

Teatr Telewizji – bilans drugiej połowy 2018 roku

Chełpliwe deklaracje, obietnice i zapowiedzi prezesa TVPiS Jacka Kurskiego i dyrektora Jedynki tejże, Mateusza Matyszkowicza, ogłaszających megalomańsko, że doprowadzili do odrodzenia Teatru Telewizji, okazały się tyle samo warte, co inne pisowskie wirtualne sukcesy i wioski potiomkinowskie, w tym groteskowy w swojej kłamliwości animowany film o Polsce jako kraju świetlanych perspektyw ekologicznych, rozpowszechniany przez rząd PiS z okazji kongresu klimatycznego w Katowicach.

 

Po bilansie przedstawień Teatru Telewizji w pierwszej połowie kończącego się roku, czas na bilans połowy drugiej, powakacyjnej, jesiennej. Generalnie można zauważyć, że zamiast obiecywanego renesansu kulturotwórczej roli telewizyjnej sceny poprzez produkcję i emisję przedstawień tekstów z zakresu polskiej oraz obcej klasyki dramaturgicznej i literackiej, a także wartościowych tekstów współczesnych, ponownie zaserwowano widzom nawrót nieco zmodyfikowanej formy, którą za poprzedniej edycji rządów PiS w TVP (2006-2007) krytycy określili mianem „teatru IPN”, a którego promotorką była ówczesna dyrektorka TTV, obecna wiceminister kultury w pisowskim rządzie, Wanda Zwinogrodzka. Mam na myśli serię widowisk według scenariuszy opartych na wydarzeniach z kręgu powojennej historii Polski, głównie, choć nie tylko, z lat czterdziestych i pięćdziesiątych, czyli problematyki represji bierutowsko-stalinowskiego aparatu bezpieczeństwa przeciw żołnierzom AK, antykomunistycznym działaczom politycznym, a także tzw. „żołnierzom wyklętym” (m.in. „Śmierć rotmistrza Pileckiego”, „Inka”, „Słowo honoru”, „Stygmatyczka”, „Golgota wrocławska”).

Problem z tym cyklem przedstawień nie polegał wszakże na niewłaściwym wyborze tematyki, na pewno wartej podejmowania w jakiejś formie, lecz na skrajnie stronniczym, tendencyjnie jednostronnym ideologicznie i zredukowanym w sferze problematyki oraz ujęć tematów, a przez to radykalnie zafałszowanym obrazie sytuacji w Polsce w latach 1944-1956. Takie ujęcie wydarzeń i personaliów tego okresu sprawiło, że inicjatorzy i realizatorzy tych przedstawień popadli w zakłamanie i schematyzm podobne do tych, którymi charakteryzował się przekaz historyczny uprawiany po wojnie przez tę formację polityczną, której potępieniu służy wspomniany cykl.

 

Polityka historyczna zamiast teatru

Spójrzmy zatem wstecz na pierwszą, jesienną część sezonu 2018-2019. Rozpoczęto go (24.09) przedstawieniem „Ostatni hrabia Edward Raczyński” w reż. Krzysztofa Magowskiego, sprawnym warsztatowo, ale mieszczącym się w poetyce fabularyzowanych widowisk dokumentalnych o tematyce historycznej. W październiku wyemitowano kolejne premiery, tyle że z kręgu historii bardziej odległej – „Fryderyka”, widowisko oparte na biograficznej książce Piotra Witta „Przedpiekle sławy. Rzecz o Chopinie” w reż. Agnieszki Lipiec-Wróblewskiej i spektakl „Reytan. Druga strona drzwi”, w reż. Jakuba Pączka, oparty na opowiadaniu Mariana Brandysa. Oba oparte na ciekawych wątkach, ale pierwszy został zrobiony żenująco słabo, na granicy nieudolności, a drugi, lepszy realizacyjnie i nie pozbawiony pewnej formalnej urody, też nie był jednak realizacją na wysokości podjętego zadania. Następnie odbyła się premiera widowiska „Popiełuszko” w reż. Jana Nowara.

Było to przeniesienie, dokonane z inicjatywy NSZZ „Solidarność”, hagiograficznego w przesłaniu przedstawienia z Teatru Dramatycznego im. Aleksandra Węgierki w Białymstoku, a w dwa ostatnie poniedziałki października zaserwowano powtórki dwóch przedstawień historycznych – „Słowo honoru” w reż. Krzysztofa Zaleskiego z 2006 roku czyli z okresu pierwszej edycji „teatru IPN” oraz „Marszałka”, według tekstu głównego speca od tekstów dla „teatru IPN”, Wojciecha Tomczyka, w reż. Krzysztofa Langa. W listopadzie widzom TTV zaserwowano widowisko „Prymas Hlond” w reż. Pawła Woldana, specjalisty od hagiograficznych widowisk o ważnych przedstawicielach polskiego kleru katolickiego (Wojtyła, Wyszyński) i „Człowieka, który zatrzymał Rosję” w reż. Tomasza Drozdowicza, o zapomnianym deszyfrancie z 1920 roku, poruczniku Janie Kowalewskim. Grudzień rozpoczęła powtórka widowiska „Rozmowy z katem”, wg książki wspomnieniowej Kazimierza Moczarskiego, w reż. Macieja Englerta, a następnie telewizyjna premiera spektaklu „Generał”, wyreżyserowanego przez Aleksandrę Popławską i Marka Kalitę w oparciu o tekst Jarosława Jakubowskiego. W tej sytuacji rolę przedstawień klasyki spełniło „Lato” Tadeusza Rittnera, zaledwie melodramat z akcentami komediowymi oraz szczyptą refleksji egzystencjalnej, w kulturalnej i fachowej realizacji Jana Englerta oraz, na finał sezonu jesiennego, „Chłopcy” Stanisława Grochowiaka w reż. Roberta Glińskiego. Oba zostały sprawnie zrobione i nieźle zagrane przez doborową obsadę.

 

Monotonne menu – historia na jedną ideologiczną modłę

Wymienione przedstawienia były realizacjami różnej klasy profesjonalnej. Niektóre, jak widowisko o „Reytanie” uderzało niskim poziomem realizacji i bardzo złym aktorstwem. Inne, jak „Prymas Hlond”, zrealizowane na przyzwoitym poziomie technicznym, raziło jednak jednostronnym i hagiograficznym podejściem do tytułowego bohatera. Jeszcze inne, jak „Popiełuszko”, było nieznośnym przykładem teatralnej grafomanii i kiczu kościelnego w stylu przywodzącym na myśl żywoty ideologicznych świętych okresu socrealizmu. Jeszcze inne, jak „Fryderyk” miało zalążki na niezłe przedstawienie, ale zostało skażone przez minoderyjne ujęcie ciekawego tematu i niedobrą manierę aktorską niektórych wykonawców. Było też kilka realizacji w wykonaniu solidnych mistrzów jak Maciej Englert, Krzysztof Zaleski czy Krzysztof Lang.

Nie w tym zatem rzecz, że wszystkie te widowiska były złe z realizacyjnego czy artystycznego punktu widzenia, bo nie były. Podobnie jak można by wskazać kilka co najmniej ciekawych ról aktorskich. Istota formułowanych tu zarzutów w stosunku do aktualnej edycji Teatru Telewizji wypływa skądinąd. Policzmy – na dwanaście przedstawień jesiennej części sezonu TTV, siedem było widowiskami o tematyce historycznej, ale ujętej w kręgu zakreślonym przez jednostronne spojrzenie ideologiczne, w duchu prawicowej, konserwatywnej, nacjonalistycznej polityki historycznej. Do tego doszły trzy powtórki spektakli, także o tematyce historycznej. Próżno było szukać wśród tych przedstawień choćby jednego, które wyłamałoby się z tego schematu, z tego „historiocentryzmu” i podjęło którykolwiek z wątków przynależnych do znanych wielkich debat, toczonych wokół kluczowych zagadnień, sprzeczności i kompleksów polskiej kultury, problemów historiozoficznych czy kwestii społecznych. Można by rzec, że Teatr Telewizji kontynuował, choć w formie mniej jednolitej tematycznie niż „teatr IPN” z lat 2005-2007, tamtą tendencję do pokazywania jednostronnego, w duchu hagiograficznym, wybranych wątków historii Polski, z wykluczeniem jakiegokolwiek krytycyzmu i uwzględniania różnych racji. Nie tylko rząd PiS wstawał z kolan w swojej polityce historycznej i polityce budzenia dumy narodowej. Wstawał z kolan także Teatr Telewizji, oferując widzom wyłącznie jednoznacznie pozytywną, hagiograficzną, lukrowaną, bezrefleksyjną wizję i interpretację wybranych wątków polskiej historii, bez najmniejszej próby sięgnięcia choćby po samokrytyczny, fascynujący i do dziś nieprzepracowany nurt polskiej kultury, wywodzący się z wybitnych tradycji myśli Maurycego Mochnackiego, Stanisława Brzozowskiego, Witkacego czy Witolda Gombrowicza, ale także z innych źródeł. Zamiast tego serwowano widzom widowiska w duchu bogoojczyźnianych „czytanek narodowych”, całkowicie omijając nurt historycznego, krytycznego namysłu nad meandrami polskich dziejów, kultury i nad polskimi wadami narodowymi.

 

Absencja wielkiej klasyki

Nie znalazło się na ekranie TTV miejsce na jedną nawet w omawianym okresie realizację utworu z kręgu wielkiej klasyki polskiej i obcej, dawnej czy współczesnej, na Mickiewicza, Słowackiego, Krasińskiego czy Wyspiańskiego, na Szekspira czy Moliera, ani na którąś ze sztuk Strindberga, Ibsena, Maeterlincka, Becketta, Mrożka, Gombrowicza czy Tadeusza Różewicza – nazwiska i tytuły można by długo wymieniać. Zarządzający Teatrem Telewizji przedłożyli jednostronną ideologicznie, w duchu nacjonalistyczno-klerykalnym, wersję wydarzeń historycznych, ponad mądry, wolny od przesądów namysł historiozoficzny nad ludzką egzystencją, nad Polską i nad światem, a użytkowe teksty paradokumentalne przedłożyli ponad wybitne literacko teksty dramaturgiczne, klasyczne i współczesne. Nie wiem zatem czy to, co ciągle nosi tradycyjne miano Teatru Telewizji nadal zasługuje na tę nazwę. Prawdziwy bowiem teatr, to nie agitacyjne, jednostronne i tendencyjne ideologicznie widowiska czerpane z pisanych z prawicowych pozycji podręczników do historii, lecz nade wszystko akty artystyczne, realizacje i nowe interpretacje czy nowatorskie odczytania wielkich tekstów dramatycznych i prozatorskich, oddające w ciekawej formie skomplikowane zjawiska najrozmaitszej natury.

Widowiska historyczne ze z góry założoną, ideologiczną tezą propagandową, do teatru nie przynależą, bo propaganda jest praktyką na antypodach tego, co określa się jako prawdę wypowiedzi artystycznej, jako samoistność prawdziwej sztuki, wolnej od wysługiwania się ideologiom. Może byłoby uczciwiej przenieść neo-teatr telewizji IPN do jakiegoś pasma publicystycznego, względnie pokazywać go w ramówce tematycznego kanału typu TVP Historia, zamiast oszukiwać widzów, że to co im się serwuje, jest prawdziwym, rzekomo odrodzonym po upadku, Teatrem Telewizji.

Kłamstwo jako oręż polityczny

Kampania samorządowa nabiera tempa, ale tylko w części dotyczy samorządności. Tradycyjnie Platforma PiS biorą się za łby nie przebierając w słowach i środkach. Na dodatek Macierewicz chce znów burzyć w Warszawie Pałac Kultury i Nauki. Można by powiedzieć: wszystko w polskiej normie. Więc o co chodzi?

 

Danuta Waniek kandyduje do Sejmiku Województwa Mazowieckiego z listy nr 5 (SLD – Lewica Razem) z okręgu nr 3.

 

Kiedy na ekranie telewizora pojawi się rozmowa posłów PO-PiS, można spokojnie wstać z fotela, pójść do kuchni i zrobić herbatę. Niczego nie stracimy, niewiele się dowiemy, ponieważ padają w tych „rozmowach” wciąż te same zarzuty, odnoszące się do dawnych (przekaz dnia: „odgrzewane kotlety”) i nowych grzechów prawicy. Szczególnie zabawnie robi się wtedy, gdy na ekranie TVN 24 pojawi się poseł Sasin: w ostatnich minutach „dyskusji” polityk PiS zakrzykuje skutecznie argumenty przeciwnika, jesteśmy wówczas świadkami totalnego chaosu. I pomyśleć, że ten karczemny sposób prowadzenia „rozmowy” jest udziałem wybrańców narodu, dorosłych przecież ludzi!

 

Niespotykany wymiar kłamstw

Nowinkę ostatnich tygodni stanowi natomiast charakter udziału w kampanii wyborczej premiera rządu RP – Mateusza Morawieckiego, który może się tym razem na swej aktywności zdrowo „przejechać” . Po pierwsze, ze względu na niespotykany (nawet w Polsce) wymiar głoszonych kłamstw; po drugie – ze względu na uruchomienie „taśm prawdy”, czyli podstępnych nagrań , w czasie których Morawiecki nie dość, że siedzi wśród polityków PO w charakterze ich zaufanego doradcy (bankstera), to na domiar złego w gronie tej „wrażej” elity ówczesny prezes WBK klnie jak szewc, chociaż na pozór wygląda, jak kulturalny intelektualista. Czyli – na tych nagraniach swymi poglądami i zachowaniem ilustruje inną tożsamość i inną osobowość.

Dziś Mateusz Morawiecki znajduje się w czołówce PiS. Głoszonymi publicznie racjami zaprzecza temu, co opowiadał w gronie polityków PO. Jego kłamstwa powoli stają się niedoścignionym symbolem polskiej polityki , miarą skutecznego robienia ludziom wody z mózgu dla celów politycznych (czytaj: dla utrzymania pozycji i władzy), co w gruncie rzeczy nie dodaje powagi pełnionemu przez niego urzędowi. Dziś Morawiecki, składając nierealne obietnice, buduje sobie wizerunek „obrońcy ciemiężonego ludu”. Czyli – zachowuje się, jak rasowy polityk PiS; jak po maśle przybrał nową tożsamość i nową osobowość. Obserwując go zastanawiam się, czy w sprzyjających dla siebie okolicznościach mógłby z równym przekonaniem służyć jeszcze innej formacji politycznej? Czy jest w stanie wyznaczyć sobie nieprzekraczalne granice politycznej obłudy?

Takich ludzi, jak on, na własny użytek nazywam politycznymi nomadami. W znaczeniu słownikowym „nomadyzm” wyjaśniany jest jako tułanie się, bezdomność, włóczęgostwo – pasuje mi, jak ulał do cywilizowania w Polsce politycznego obyczaju, według którego ambicjonerzy różnej maści, kierujący się własnym interesem, bez skrupułów przenoszą się z miejsca na miejsce. I od razu zapewniają, że w nowym gronie partyjnym czują się świetnie. Rozpracowanie ich szczegółowych motywacji stanowi wdzięczne pole do badań dla psychologów polityki, zwłaszcza, że Morawiecki jest przykładem jednym z wielu. Na lewicy zaskoczyli kiedyś swoimi decyzjami Danuta Hübner i Dariusz Rosati, nie byli zresztą wyjątkami: podobnie zachował się były premier Leszek Miller, kiedy to rozczarowany brakiem miejsca na listach wyborczych SLD postanowił przenieść się w 2005 r. na listy Samoobrony. Podobnie zachował się inny były przewodniczący SLD – Grzegorz Napieralski, wędrując w 2015 r. na senacką listę Platformy (teraz krążą plotki, że stara się o przychylność PSL). Z tego wynika, że nawet czołowi politycy partii, w tym nowych socjaldemokracji, nie wykazali zbyt wielkiego przywiązania do politycznych formacji, które często współtworzyli.

 

Prymat interesu

Niestety, w byłych krajach socjalistycznych nomadyzm polityczny stał się normą. Ileż nowych partii powstało w Polsce po 1989 r., ileż z nich trwa nadal, a ileż zniknęło. Kształtowany w kapitalizmie od nowa system partyjny anihilował dotychczasowe tradycje i nurty polityczne, motywacje ideowe traciły na znaczeniu, zaczął się liczyć – jak to w kapitalizmie – interes, a deklaracje ideowe zastępował tzw. „pragmatyzm”. W wymiarze indywidualnym celem samym w sobie stawało się urządzenie się jakoś w nowej rzeczywistości politycznej, a często co zdolniejsi działali na rynku politycznym pod hasłem „kto da więcej”. Dodałabym jeszcze – więcej i na dłużej. Z czasem ludzie przestali się tym gorszyć, a niektórzy nawet to akceptują, zwłaszcza, gdy spodziewają się „premii” w zamian za opuszczenie dotychczasowy szeregów partyjnych w postaci objęcia eksponowanego stanowiska w strukturach władzy. Tak było n.p. z posłanką PSL Angeliką Możdżanowską, która opuściła słabnący klub partyjny i wkrótce przeszła do PiS, za co spotkała ją nagroda w postaci stanowiska sekretarza stanu w Ministerstwie Rozwoju.

Niedawno z częścią Inicjatywy Polskiej przeszła do Platformy Barbara Nowacka, znana obrończyni swobód obywatelskich, a w szczególności praw kobiet. W oczach opinii publicznej kojarzona jednoznacznie z lewicą, świadczyły o tym wypowiadane przez nią poglądy i działalność. Kiedy Platforma tryumfalnie informowała opinię publiczną o swej nowej zdobyczy – zrobiło mi się niewymownie smutno…

Wiem, że nie tylko mnie. Kiedy dziennikarze pytali ją o motywacje takiej decyzji (byli zdziwieni, bo oto znana feministka poszła pod kopułę prawicy), sięgnęła przy tym po argument, po którym było mi jeszcze smutniej: stwierdziła bowiem, że nie przystała na współpracę z SLD, ponieważ nie podoba się jej… polityka historyczna tej partii. Przypuszczam, że Barbarze Nowackiej chodziło o nasze niedawne hasło „Nie ma 100-lecia, bez 45-lecia”.

 

Nie oddawać pola

Pomyślałam wówczas, że tego jednak w debacie publicznej pominąć nie wolno, stąd pozwalam sobie na kilka słów komentarza:

Nie ulega dla mnie wątpliwości, że w sporze o przeszłość i patriotyzm współczesna lewica zbyt długo oddawała pole ugrupowaniom solidarnościowym. Niestety, kwestia ta nie była również długo podejmowana przez większość lewicowych intelektualistów, którzy – być może spłoszeni poziomem prawicowej agresji – nie mieli w sobie tyle odwagi, aby na przekór wszystkiemu bronić pozytywnego dorobku PRL i nie poddawać się konserwatywnym mitom politycznym oraz narzucanym przez nie wzorcom ocen historycznych. W imię „obalania komunizmu” nowe elity eliminowały z polskiej historii wszelkie wątki, nawet te najbardziej dramatyczne, związane z tradycją lewicową (patrz: walka z caratem Ludwika Waryńskiego i wielu innych patriotów, straconych na Cytadeli, a ostatnio bezceremonialna „dekomunizacja” ulic).W błogosławionym dziele „obalania komunizmu” szła w sukurs prawicy hierarchia kościoła rzymskokatolickiego, co stało się podglebiem dla zgubnego konstruowania sojuszu tronu z ołtarzem. Zresztą, im dalej od PRL, tym więcej było w oficjalnej propagandzie tego „komunizmu”. Kilka lat temu, na łamach krakowskiego lewicowego „Zdania” Marek Zagajewski zauważył, że w Polsce „komunizm zaczął się w 1989 roku, wraz z ogłoszeniem jego upadku”, ponieważ wtedy dopiero powiedziano Polkom i Polakom, że przed wyborami z 4 czerwca żyli w ustroju „komunistycznym”. Do tej daty „ciemny lud” myślał, że to był „realny socjalizm”.

Co ciekawe, do debat na ten temat nie dopuszczano w zasadzie głosu beneficjentów Polski Ludowej, czyli upośledzonych warstw społecznych w poprzednich okresach historycznych. Mam w szczególności na myśli te grupy społeczne i środowiska, które skorzystały na przeprowadzeniu reformy rolnej, uprzemysłowieniu kraju, nowym podejściu do publicznej, świeckiej oświaty, która bez wątpienia dała nowe szanse dzieciom robotników i chłopów. I tylko badania sondażowe pokazywały, że mimo upływu lat, w III RP okres ten niezmiennie cieszył się poparciem połowy respondentów. Stąd hasłem „komunizm”, „komunista” (oczywiście używanego w charakterze obelgi) uciszano te części polskiego społeczeństwa, którym przemiany ustrojowe nie przynosiły poprawy osobistej sytuacji, a wręcz przeciwnie – rozczarowanie i biedę. Uciszano ich zarzutami, że boją się wolności, nie potrafią sobie poradzić w ustroju premiującym przedsiębiorczość, ponieważ są bierni, leniwi i roszczeniowi. Czyli są pogrobowcami PRL i nadają się tylko do umieszczenia „w rezerwacie reliktów komunistycznych”, najlepiej w otoczeniu pomników i nazw ulic z byłej epoki. Szkoda, że tak niewiele środowisk lewicowych w porę wyciągnęło z tego wnioski dla siebie.

Wygrana PiS w 2015 r. sprawiła, że choć w oficjalnej propagandzie nadal obowiązują „komuniści i złodzieje”, to hasło to zostało dziś przesterowane głównie pod adres Platformy Obywatelskiej.

 

Zmierzch zakłamania?

W klimacie ostatnich doświadczeń z praktyką polityczną PiS, skłonność do zakłamywania historii, zwłaszcza tej po październiku 56, powoli wietrzeje. Nawet niektórzy publicyści przeglądają na oczy i zmieniają ton swoich wypowiedzi na temat Polski Ludowej. Niedawno publicysta „Polityki” – Jacek Żakowski – omawiał na łamach tygodnika trzy historyczne kłamstwa, wskazując najpierw na wyidealizowaną I Rzeczpospolitą, a następnie na świetlany obraz międzywojnia. Trzecie wymienione przez niego kłamstwo historyczne dotyczyło obrazu Polski Ludowej, która w obowiązującym przekazie prawicowych elit przedstawiana jest jako kraj naznaczony jedynie latami wojny domowej i stalinowskim terrorem, który przez 40 lat dusił czynny, niepodległościowy opór. A przecież – jak stwierdził Żakowski – „z prostej uczciwości trzeba docenić to, że PRL udźwignął odbudowę nie tylko z podniesienia sporej części kraju z ruin, ale również w sensie odtworzenia straconej na wojnie elity”. W kontekście tym przyznał odważnie, że „jeśli chce się chodzić po ziemi, to trzeba pamiętać, że sukces III RP był możliwy dzięki kapitałom, stworzonym w PRL”.

Pojawia się więc pytanie: czy polityka historyczna SLD, polegająca na przywracaniu pamięci o historycznym dorobku co najmniej dwóch pokoleń Polek i Polaków, jest w naszym gronie motywowana złymi emocjami, czy dążeniem do sprawiedliwej oceny ich wkładu w rozwój narodowy i społeczny? Czy słusznie bronimy dokonań ludzi kultury i nauki polskiej, w tym polskich inżynierów, budujących autorytet polskich uczelni i czołowych instytucji naukowych..? Czy w tym kontekście n.p. Order Budowniczego Polski Ludowej jest powodem do dumy, czy wstydu…?
Elity postsolidarnościowe stworzyły po 1989r źródła nowych, często dotkliwych nierówności społecznych, chociaż nie wszyscy w tym gronie (n.p. Jacek Kuroń, Hanna Świda-Ziemba) popierali ciężką rękę Leszka Balcerowicza. Reformy tego ekonomisty były przecież świadomie wymierzone „w pracowników najemnych, przede wszystkim z wielkich państwowych zakładów pracy, ostoi „Solidarności”. Nie pamiętam, aby kiedykolwiek upomniał się o nich wcześniej n.p. Jarosław Kaczyński, chociaż wpycha się go dziś na siłę w historię robotniczej „Solidarności”. A przecież on nie z podwórka, co pogardliwie swego czasu podkreślał. Warto więc uparcie powtarzać, że niezaprzeczalnym dziełem nowych elit jest zlikwidowanie w Polsce wielkoprzemysłowej klasy robotniczej, czyli prawdziwych autorów robotniczego buntu, do których-jak trzeba – odwołują się dziś ulubiony przeze mnie solidarnościowiec Karol Guzikiewicz i jego przewodniczący Piotr Duda.

 

Kłamstwo płaszczyzną porozumienia

Dziś, elita PiS rozgrywa stworzone po 1989 r. nierówności, posługując się nierealnymi obietnicami, demagogią, kalumniami i kłamstwem. To, co w tym wszystkim może zastanawiać i zdumiewać, to akceptacja takiego postępowania przez wyborców PiS, bowiem na naszych oczach kłamstwo polityczne stało się płaszczyzną porozumienia elit PiS z wyborcami tej partii.
Kłamstwo polityczne jest stare jak historia ludzkości, nie łatwo z nim walczyć i zapobiegać. Zastanawiali się nad nim już Sokrates i Platon, a do wydarzeń nowożytnych nie będę się odwoływać, bo jest ich tak dużo, że na ich opis zabrakłoby całego wydania „Trybuny”.

W 1987 r. nad tym, czym jest kłamstwo polityczne, zastanawiał się ksiądz Józef Tischner w Stalowej Woli na spotkaniu Duszpasterstwa Ludzi Pracy. I choć odnosił swą analizę do PRL-owskiej rzeczywistości, po latach okazało się, że jego wywody nabrały charakteru uniwersalnego, że dzisiejsze okoliczności stosowania kłamstwa politycznego pasują, jak ulał do tischnerowskich analiz sprzed 30 laty. Uczony ksiądz przypomniał oczywistą prawdę, że kłamstwo polityczne „wynika z potrzeby władzy i służy interesom władzy”. I dalej wywodził: „Przy jego pomocy władza pragnie potwierdzić siebie, czyli poszerzyć swoje panowanie, umocnić się, usprawiedliwić we własnych i cudzych oczach”.

W kontekście tym jednakże poczynił ciekawe spostrzeżenie: „Władza jest nie tylko źródłem tego kłamstwa, ale i jego rozgrzeszeniem”. Rozwinął tę myśl, wskazując na zabójczy udział „poddanych w kłamstwie”. I dalej pisał: „W przypadkach kłamstwa politycznego najbardziej zastanawiające nie jest bowiem to, że ten i ów polityk je formułuje i do wierzenia podaje , ale to, że ono samo wykazuje zdumiewającą żywotność i pleni się, jak chwasty, rozsiewane równie dobrze przez władców, jak i poddanych”.

Z danych statystycznych wynika, że elektorat PiS to ludzie starsi i słabo wykształceni, najczęściej o postawach autorytarnych, łatwo ulegający spiskowej teorii dziejów i innym uproszczonym wyjaśnieniom spraw z natury rzeczy złożonych. Z tego wynikałoby, że politycy PiS znaleźli jednakże trafną drogę do emocji swych zwolenników, czyli zrozumieli „duszę tłumu”, odwołując się nie do rozsądku, lecz głównie do jego uczuć i emocji (kłania się Gustave Le Bon).

 

Kłamstwo bezkarne

Z doświadczenia wiadomo, że uporać się skutecznie z kłamstwem politycznym łatwo nie jest. W czasie kampanii zapobiegają temu sądy. Przed rokiem w gronie prawników i naukowców próbowano wypracować przepis do Kodeksu karnego penalizujący kłamstwo polityczne. Propozycja brzmiała następująco:

„Kto będąc funkcjonariuszem publicznym /../ świadomie przekazuje nieprawdziwe informacje wprowadzając opinię publiczną w błąd, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3”.
Dalej proponowana regulacja odnosiła się do osób, pełniących funkcje w organach partii politycznych, stowarzyszeniach, fundacjach i innych podmiotach, prowadzących działalność polityczną. Udowodnione przestępstwo połączono z obligatoryjnych zakazem pełnienia funkcji publicznych. Dyskusja na ten temat odbyła się w redakcji tygodnika „Polityka”, ale później sprawa ucichła. A kłamstwo polityczne szaleje i zdobywa nowe przyczółki.

Ważne jest jednak pytanie, czy stosowanie przez rządzących kłamstwa w praktyce politycznej stanowi jednocześnie drogę bezpieczną dla ogólnych interesów społeczeństwa i państwa? Czy odnosi się ono również do kwestii strategicznych? Zauważmy, że w dzisiejszych uwarunkowaniach wewnętrznych i zewnętrznych politycy PiS, oszukując własnych obywateli, przekazują z rozmysłem błędne informacje otoczeniu sojuszniczemu Polski. Myślę, że kłamstwo polityczne, jeżeli jest stosowane przez długi czas (a u nas ta metoda obowiązuje już co najmniej trzy lata), stanowi bardzo niebezpieczną politykę dla interesów naszego kraju, na potwierdzenie tej tezy przykładów i obaw nie brakuje.

 

Błędy nie uczą

Można w tym miejscu przypomnieć o najbardziej tragicznym w skutkach kłamstwie politycznym dla społeczeństwa i państwa polskiego, jakim była sanacyjna propaganda przed wybuchem wojny z 1939 r. Jego skutki tkwią w nas do dziś, ponieważ świadomi jesteśmy nieodżałowanej krwawej ofiary milionów Polek i Polaków, porzuconych na łaskę wojennego losu przez ówczesne „elity”. Wspominano o tym kilka tygodni temu na łamach prasy lewicowej, przy okazji obchodów kolejnej rocznicy wybuchu II wojny światowej. Rozgłaszano wówczas hasła o sile gospodarczej i militarnej RP w rodzaju: „Nie oddamy nawet guzika”. Zapewniano również, że jesteśmy „Silni, zwarci i gotowi”. Dziś dokładnie wiemy, że klęska wrześniowa Polski wynikała nie tylko z przyczyn obiektywnych (polityka Zachodu, plany Hitlera), ale z propagandowego, mentalnego hamowania odruchów obronnych i organizacyjnych narodu w obliczu zbliżającej się agresji. Na okładce lewicowego „Przeglądu” z początku września 2018 r. widzimy zdjęcie „ludzi honoru” – Rydza Śmigłego, Ignacego Mościckiego i Józefa Becka, opatrzone niezwykle trafnym tytułem „Oszukali Polaków i… uciekli”. Dołączyłabym do nich jeszcze prymasa Augusta Hlonda, on też uciekał przez te Zaleszczyki…Wrócił dopiero po wojnie.

W związku z planami Macierewicza na marginesie oświadczam: mi się Pałac Kultury niezmiennie podoba. Kiedy wracając do Warszawy dostrzegam majaczącą z dala sylwetkę Pałacu – wiem, że dom blisko. I niejaki Macierewicz mi tego nie odbierze.

I na koniec: kandyduję do sejmiku, liczę , że ta informacja dotrze do czytelników „Trybuny” z prawobrzeżnej Warszawy, gdzie mieszkam. Gdzieniegdzie wiszę z Andrzejem Rozenkiem na bilboardach, a czasem z autobusową reklamą wyborczą jadę z Darkiem Klimaszewskim, skąd się do Państwa uśmiecham. Będę także wrzucać ulotki do skrzynek.

Proszę – przeczytajcie i jeśli uznacie, że warto – zagłosujcie.

Nie dla rewizjonizmu

Francuska Partia Komunistyczna (PCF) zabrała głos przeciwko prowadzonej przez polski rząd polityce historycznego rewizjonizmu.

 

„Polski rząd reakcyjnej i ksenofobicznej partii PiS prowadzi politykę zmierzającą ku przebudowie polskiego społeczeństwa w duchu klerykalnym i etnocentrycznym nie zważając na protest Unii Europejskiej. Częścią tej polityki jest wymazywanie z historii Polski komunistów” – czytamy w komunikacie ogłoszonym przez PCF. Francuscy komuniści podkreślają w nim, że władze polskie z pełną determinacją pod hasłem dekomunizacji starają się zatrzeć w ogóle wszelkie ślady polskiego ruchu robotniczego. „PCF potępia stanowczo ten rewizjonizm historyczny” – napisali, dodając że działania polskich władz stanowią obrazę nie tylko dla tradycji robotniczych na ziemiach polskich, ale w całej Europie – również we Francji.

To nie pierwszy raz, kiedy Francuska Partia Komunistyczna zabiera głos wobec tego, co dzieje się w Polsce. Wcześniej PCF – podobnie jak i partie komunistyczne z innych krajów Europy i nie tylko Europy – aktywnie solidaryzowała się z Komunistyczną Partią Polski będącą obiektem szykan ze strony władz. KPP – tylko z racji iż w jej nazwie znajduje się skazane na ostracyzm słowo „komunizm” przypisuje się „propagowanie totalitaryzmu”.

Wobec działaczy KPP prowadzone są postępowania sądowe grożące w konsekwencji delegalizacją tej organizacji. Byłby to nie tylko cios w całą polską lewicę, ale też niebezpieczny precedens. Tym bardziej niebezpieczny, że organizacje skrajnej prawicy, które – w odróżnieniu od KPP – totalitaryzm jawnie propagują, podżegają do aktów nienawiści rasowej i obnoszą się z faszystowską symboliką nie ponoszą za to żadnych konsekwencji, a wręcz wydaje się, że korzystają z ochronnego parasola trzymanego nad nimi przez kontrolowaną przez PiS administrację państwową.

W Polsce, czyli nigdzie. Tymczasem w Europie

Pod naciskiem pisowskich fanatyków i nieuków z Zamościa, usunięto (lub zamierza się usunąć z fasady jednej z kamienic tego miasta – trudno nadążyć za skalą i tempem ich głupoty), na mocy tzw. ustawy dekomunizacyjnej, tablicę upamiętniającą miejsce urodzin Róży Luksemburg. Ta wybitna polska socjaldemokratka (SdKPiL) żydowskiego pochodzenia jest postacią, która ma poczesne miejsce we wszystkich europejskich, szkolnych podręcznikach historii nie tylko lewicy, ale także historii powszechnej. Tylko nie w polskich. Z kolei na naukową konferencję o Karolu Marksie w nadbałtyckim Pobierowie nasłano niedawno policję.

 

Podczas berlińskiej tzw. rewolucji Spartakusa w 1919 roku Luksemburg została zamordowana (wraz z Karlem Liebknechtem), w parku Tiergarten przez grupę reakcyjnych niemieckich oficerów, którzy wrzucili jej ciało do pobliskiego Landwehrkanal (śródmiejski kanał wodny). Właśnie dokładnie w tym miejscu, tuż obok Lichtensteinbrücke (mostu Lichtenstein), metalowe litery jej z jej imieniem i nazwiskiem posadowione zostały na metalowym cokole. Jednak, jako się rzekło, podczas gdy Niemcy i Europa pamiętają o wielkiej Róży, honorują jej miejsce w historii i mają dla niej co najmniej szacunek, dla pisowskich aparatczyków polsko-niemiecka komunistka żydowskiego pochodzenia, która podawała w wątpliwość celowość obudowywania państw narodowych, w tym Polski (tzw. luksemburgizm) jest postacią nienawistną. Na dźwięk jej imienia i nazwiska zawołali więc „A kysz!”

Z kolei niedaleko od słynnego Aleksanderplatz z monumentalną wieżą telewizyjną, będącą jednym z emblematów Berlina, można zobaczyć dubeltowy, figuralny pomnik Karola Marksa i Fryderyka Engelsa. To właśnie nazwisko pierwszego z nich zmobilizowało polską policję, kierowaną przez pisowski rząd, by zamiast ścigać przestępców, zajęła się represjonowaniem spokojnych filozofów z Uniwersytetu Szczecińskiego i ich gości. To samo zapewne spotkałoby historyków, gdyby zorganizowali konferencję poświęconą Róży Luksemburg lub Julianowi Marchlewskiemu, innemu wybitnemu działaczowi polskiej, niemieckiej i europejskiej lewicy, który jest patronem jednej z ulic we wschodniej części Berlina (Marchlewskistrasse).

Jak zatem widać, Polska pod rządami PiS pogrąża się w odmętach klerykalno-nacjonalistycznego błocka i coraz bardziej rozmija się z czuciem, myśleniem i ideami cywilizowanej Europy. Polsce bliżej już raczej do klimatu mentalnego rodem z innej berlińskiej historii, z roku 1906, tym razem groteskowej, w której główną rolę odegrał tzw. kapitan z Köpenick. Ten przebrany za oficera bezrobotny szewc nazwiskiem Voigt aresztował burmistrza naówczas podberlińskiego miasteczka, (dziś wschodniej dzielnicy miasta), wykorzystując ślepy pruski szacunek dla munduru. Kto wie czego mógłby dziś dokonać w Polsce ktoś, kto pragnąc podstępem wymusić jakąś administracyjną decyzję, podałby się fałszywie za pisowskiego aparatczyka…

Selektywność historii i polityki

Każdy naród ma swoją odrębną historię, własne drogi i ścieżki jego życia i rozwoju; zróżnicowanie to jest zależne od tożsamości narodowej. Także od specyfiki wybijania się na odrębną narodowość.

 

Ten rozwój nacji, odrębności ma wiele społecznych, politycznych oraz międzynarodowych uwarunkowań, niekiedy ma decydujący wpływ na powstanie wspólnot narodowych. Potwierdzają to przykłady powstania wielkich imperiów, jak i ich upadek, zanikanie i wyodrębnianie się nowych suwerennych państw. Historia świata potwierdza to, a m.in. rolę wielkich imperiów kolonialnych, liczne zabory, okupacje państw, które nie były w stanie się obronić przed najazdami i agresją silniejszych. Owe uwarunkowania były też powodem rozbiorów Polski przez trzy państwa, przy decydującej roli carskiej Rosji, chociaż inicjatorem I i II rozbioru Polski były Prusy. Ten czynnik międzynarodowy był decydujący w kształtowaniu wielu (nie tylko w Europie, ale i na całym świecie) narodów, ustrojów polityczno-społecznych. Wystarczy rzut naszego wzroku na mapę polityczną świata w minionych wiekach. Iloma kolorami jest wykonana, które oznaczają podziały świata, odrębność państw, bloków, sojuszy polityczno-militarnych, na ogromnych obszarach zniewolonych narodów. Owe panowania i ich rozbójnicze działania to źródło bogaceniu się i rozwoju kapitalizmu w wielu dziś bogatych państwach Europy i Ameryki. Ten wielki potencjał powstał na krzywdzie dziesiątków narodów, pracy milionów niewolników.
Selektywne, wybiórcze, a nade wszystko instrumentalne traktowanie historii narodowej, naszego państwa także, może powodować na wiele lat ogromne szkody w świadomości historycznej kilku pokoleń Polaków. Dotyczy to zwłaszcza tych grup społecznych, ludzi, którzy nie znają przeszłości z autopsji i urodzili się już po opisywanych wydarzeniach, wielkich naszych konfliktach narodowych, rozlicznych podziałach politycznych. Ich wiedza o najnowszej historii Polaków oparta na zakłamanych opisach, zabarwionych ideologią partii konserwatywnej i liberalnej ma charakter bardzo subiektywny. Polityka historyczna zabarwiona interesami politycznymi obecnego obozu władzy mocno kiereszuje naszą historię i staje się orężem walki o władzę przez długie lata panowania nad Polską. Walka z dotychczasowymi symbolami narodowymi, ich burzenie (pomniki, tablice, imiona) i na ich miejsce tworzenie na masową skalę nowych, nawet tych, rzekomo bohaterów, którzy mają na dłoniach krew bratobójczą, co potwierdzają świadkowie tych zbrodni.
Totalna propaganda uprawiana przez państwo opanowane przez konserwatywny obóz władzy, jego partyjno-polityczny aparat, powoduje u części społeczeństwa postawy akceptowania fałszu historycznego i mitów bohaterów, tzw. żołnierzy wyklętych, niezłomnych.

 

Podzielam pogląd redaktora Marka Bielca,

który pisze: „Po co zatem szumne obchody 100-lecia? Jeśli okres PRL nie jest zaliczany do historii narodu jako czas niegodny wspomnienia, to znaczy, że ludzie wówczas żyjący też nie są godni świętowania. Po co próżne apele o pojednanie, jeśli dzieli się nasz naród niemiłosiernie na każdym kroku.”
Przed obozem obecnej władzy wszystko było złe, nic dobrego. Także ci, którzy szkodzili Polsce, państwu i społeczeństwu. My, teraz, tylko my, będziemy wszystko naprawiać, zmieniać na lepsze. Będziemy rośli w siłę i doskonalili, wzbogacali życie Polaków, poszczególnych grup społecznych. I tak nieustannie, codziennie mówi się nam, obywatelom naszego kraju. My będziemy poprawiać, likwidować zło, które pozostało po poprzedniej władzy. Tamte władze to sami szkodnicy. Przedstawiciele „dobrej zmiany”, jej bojownicy w walce o dobro mówią, przekonują nas, jaka to będzie pod ich rządami piękna i bogata Polska. Słysząc codzienne propagandowe pogadanki u wielu z nas przychodzą różne myśli i wspomnienia, a w tym także żenujące, jak ludzie światli, racjonalnie myślący mogą być aż tak bardzo zadufani, uwielbiać swoją doskonałość i samo dobro, które sobą reprezentują. Brak im w tych zachowaniach i uprawianej propagandzie odrobiny pokory i skromności. Jak można, do jakiego stopnia, zakresu głosić te hymny pochwalne pod własnym adresem. Po prostu uwielbiać siebie. Czy aby nie ulegli jakiejś odmianie narcyzmu? Przecież jest to zachowanie nieludzkie, nieczłowiecze. Czy tak powinni postępować racjonalnie myślący ludzie? Wszystko było dotychczas złe, niedobre. I teraz zastępy aniołów, nadludzie wszystko muszą doskonalić i walczyć z byłymi złodziejami, którzy trwonili dobro państwowe, tworząc własne, prywatne fortuny.
Każda formacja społeczno-polityczna tworzy, wnosi i pozostawia w naszej historii określone wartości, dorobek. Nasza narodowa historia, dzieje są sumą dokonań. Ich twórcą jest cały naród, a nie tylko grupy pyszałków i tych, którzy uważają się za najlepszych. I tylko oni teraz zrobią, co należy. Ma się nieraz wrażenie, że ci zapowiadacze, agitatorzy z ekipy „dobrej zmiany” utracili umiar i dobrą pamięć. Obym się mylił. A chciałbym się mylić dla dobra nas wszystkich chodzących po polskiej ziemi.
W ramach programu selektywnego traktowania historii z dużą determinacją m.in. tworzy się kult „żołnierzy niezłomnych”, wyklętych, nawet jeśli wyrastają oni na trupach niewinnych Polaków. Potwierdzeniem tego może być historia działań Brygady Świętokrzyskiej. Przeciętny Polak, no nie tylko, czytając niektóre gazety, wydawnictwa i urojenia dziennikarzy wygłaszane w telewizji publicznej, zarządzanej przez ludzi skrajnej prawicy, dowiaduje się, że w drugiej wojnie światowej walczyli o naszą niepodległość tylko żołnierze wyklęci. Innych nie było. Tworzy się tylko ich mit. Czyni się to za środki społeczne i państwowe, nasze, podatników. Po tym, co mówią działacze frontu ideowego, można odnieść wrażenie, że inni nie walczyli. Nawet kilkusettysięczna Armia Krajowa, największa formacja zbrojna w okupowanym kraju, która poniosła ogromne straty w walce, a w jej szeregach zginęły tysiące młodzieży, inteligencji, jest niemal w cieniu, na drugim planie tej pokiereszowanej polityki historycznej. Panowie z IPN orzekają, decydują, że każdy, kto nosił broń w czasie wojny i parę lat po jej zakończeniu, walcząc z Polską Ludową, zasługuje na pomnik, tablicę pamiątkową lub nazwę ulicy czy instytucji państwowo-publicznej. Tak zwana dekomunizacja obejmuje wszystkich, nawet żołnierzy Armii Czerwonej, tych 600 tysięcy poległych w walce o wyzwolenie i przywrócenie do Polski wielu miast. Spoczywają oni na wielu cmentarzach naszego kraju. I oni podlegają dekomunizacji w formie zakazu odwiedzania tych cmentarzy przez dzieci i młodzież szkolną. Pisano o tych faktach, o prowadzonym dochodzeniu wobec nauczycieli, którzy zorganizowali wycieczkę na cmentarz, na którym spoczywa kilkanaście tysięcy żołnierzy, czerwonoarmistów, wielu narodowości, Ukraińców, Rosjan, Białorusinów, a także Żydów oraz innych narodowości. Wśród nich są także nazwiska polskie.
Ta historyczna selekcja obejmuje także kościuszkowców, żołnierzy 1. i 2. Armii Wojska Polskiego. Tych 17 tysięcy poległych i 40 tysięcy rannych inwalidów. Chciałoby się zawołać: ludzie, co wy czynicie, dlaczego nie pozwalacie im spokojnie spoczywać w grobach i niepokoicie tych, którzy jeszcze żyją?! Przecież oni walczyli, przelewali krew za Polskę, nie za bolszewików, a teraz odbiera się im honor, godność i emerytury! Czy możecie obchodzić szerokim łukiem doświadczenia, jakże drastyczne, naszego sojusznika, Hiszpanii? W tym kraju trwała krwawa wojna domowa trzy lata (1936-1939). Poległo 700 tysięcy, w tym nasi bracia Dąbrowszczacy. Dziś istnieje wielka zgoda i przyjaźń, wszyscy oni, uczestnicy tej wojny bratobójczej, mają renty i emerytury. Tak się dzieje, bo mają jakże ludzkich, mądrych polityków, którzy nie ulegli zaślepieniu i nienawiści politycznej, odrzucając dogmaty ideologiczne.

 

Wynoszeni dziś na pomniki nowi bohaterowie

otrzymują swoje ulice, tablice pamiątkowe, a przecież nie wszyscy oni byli aniołami i bohaterami.
Jak wspomniałem, ogromny zakres obchodów 100-lecie odzyskania niepodległości, ich program opracowano i realizuje się w połączeniu z rozległą działalnością władzy w związku z wyborami do samorządów. Ma się odbyć 700 spotkań bojowników politycznych „dobrej zmiany”, na których upowszechnia się program i dążenia siły przewodniej, czyli PiS. W tych obchodach 100-lecia odzyskania niepodległości nie uwzględniono 40. lat istnienia PRL. Po prostu nie są one wliczone do historii narodu polskiego. I po co te bardzo wzniosłe apele o pojednanie, likwidację podziałów społecznych, dzielenie nas na dobrych i złych Polaków, którym odbiera się nieludzko ich radość w jesieni ich życia. Czy ten heroiczny wysiłek w budowaniu niemal nowej Polski po wojnie przez miliony Polaków, te czasy 40-lecia są niegodne wspomnień, szacunku dla kilku pokoleń naszych obywateli? Przecież idee socjalistyczne nie zostały przywiezione do Polski przez drugiego „okupanta”. Panie, przebacz im, albowiem nie wiedzą, co mówią, rozum poplątał im mowę. PPS powstała jako partia socjaldemokratyczna już w końcu XIX wieku, a nie po wojnie. Jej program upowszechniał sprawiedliwość społeczną, żądanie pracy i chleba, walkę z nieludzkim wówczas kapitalizmem, jego uczłowieczenie.
Powstanie Polski Ludowej i jej kształt ustrojowy to decyzja wielkich mocarstw, zwycięzców z koalicji antyniemieckiej, antyhitlerowskiej. Ci dzisiejsi, nowi bohaterowie, tacy wspaniali, niezłomni, strzelali do tych żołnierzy, Polaków, którzy na czapkach mieli orła bez korony, szli ze Wschodu i na całym szlaku bitewnym broczyli polską krwią, by jak najszybciej zmniejszyć skalę zbrodni Niemców na ziemi polskiej. Strzelali także do tych, którzy podjęli ogromny trud odbudowy ojczystego kraju, budowy Polski na morzu gruzów i zgliszcz, które po sobie okupant niemiecki pozostawił. Byliśmy wówczas ziemią spaloną. Widziałem, doświadczyłem. Niemal wszystko leżało w gruzach. Mój dzisiejszy Wrocław powstał z morza gruzów. Tylko 20 proc. budynków ocalało. I dziś te pokolenia, w tym dzieci i młodzież wojny, które wniosły największy wysiłek w ten gigantyczny czyn odbudowy kraju, w stworzenie warunków do życia i pracy dla 14. milionów urodzonych Polaków w czasach Polski Ludowej (z 24. do 38. milionów) są poniewierani i oskarżani, że zostawili po sobie ruiny. Polska Ludowa to czarna plama. Jakie to nieludzkie i niesprawiedliwe, wręcz niemoralne i niekatolickie. Obraża to miliony obywateli mojego kraju, mojej Ojczyzny, Polski. Jeszcze nie słyszeliśmy, by ktoś z obozu władzy wspomniał, iż wśród żołnierzy niezłomnych byli i tacy, którzy mają w swoich działaniach rozboje, morderstwa, rabunki mienia prywatnego i udział w bandyckich działaniach.
W moim życiu miałem dwa spotkania z żołnierzami wyklętymi i niezłomnymi, którzy walczyli rzekomo tylko o niepodległą Polskę. Pierwsze latem 1946 i drugie jesienią 1947 roku. Byłem nieletni, rocznik 1932. Byłem też uczestnikiem i trzeciego spotkania latem w 1947 roku, ale nie z nimi, lecz z ich ofiarami. Pamiętam do dziś siedemnaście jasnych trumien poległych. Nieśli je na ramionach ich koledzy. Ustawili je w centrum Sokołowa Podlaskiego na placu, gdzie stał, i stoi do dziś, pomnik jednego z dowódców powstania styczniowego z 1863 roku, księdza Stanisława Brzóski. Parę lat później ich prochy rodziny przeniosły na cmentarze katolickie. W czasach Polski Ludowej te ofiary bratobójczej walki miały swoją ulicę. Już jej nie mają.

 

Parę zdań o spotkaniach z żołnierzami wyklętymi, którzy mieli walczyć tylko o niepodległą i wolną Polskę.

Lato 1946 roku. Jedziemy z ojcem furmanką do miejscowości Sterdyń. Niewielkie miasteczko w naszym powiecie. Tam w poniedziałki odbywały się targi. Sprzedawano i kupowano niemal wszystko, w tym zwierzęta hodowlane. Jedziemy z ojcem furmanką kupić krowę. Parę kilometrów za miastem po jednej i drugiej stronie drogi zaczynają się zarośla i las. Nagle przed nami wyłania się paru panów leśnych w różnych ubraniach, cywilne osoby miały na rękach opaski biało-czerwone. Konia za uzdę i wprowadzeni zostaliśmy w głąb lasu. Siedziałem za ojcem na snopku słomy, jeszcze zdążył mi on przekazać zawinięte w szmatę pieniądze na krowę. Zdążyłem je wepchnąć w środek słomy, na której siedziałem. Rozpoczęła się rewizja kieszeni. W kieszeni górnej letniej koszuli miałem kilkaset złotych. Zabrali mi je. Przewracano kilka razy snopek słomy. Strach mnie ogarnął, że nie będzie krowy i mleka do kartofli i kaszy. Jadało się ziemniaki z mlekiem na kolację i na śniadania. Gdy już swoje „niepodległościowe” zadania wykonali, nakazali nam przez 30 minut nie ruszać się z miejsca. Oczywiście pod groźbą, że będziemy obserwowani. Nie będę relacjonował, co mówili nam podczas tej ich bojowej operacji przeciw Polakom, którzy chcieli wreszcie żyć i pracował po strasznych przeżyciach wojennych. I kolejne spotkanie jesienią w 1947 roku. Kosów Lacki. Też miasteczko gminne naszego powiatu. Pojechałem tam jako wysłannik do znajomych w interesach małego handlu. Wieczór. Godzina 23oo. Ciemno. Wysiadam z pociągu. Na małej stacji sporo osób w mundurach WP i z bronią. Stacja była otoczona. Kierowano nas do baraku poczekalni. Tam czekaliśmy, aż opróżnili kasę PKP i bufetu. Wreszcie pozwolono nam iść do miasta tylko jedną ulicą, na której byli żołnierze niezłomni na posterunkach. Mijałem je aż do skrętu przy Kościele. Dalej nie mogłem iść. Wracam. Na miejscowym posterunku MO wojsko i milicjanci bez broni i pasów. Głośne rozmowy. Uciekam, mogą strzelać. Centrum miasta. Idę. Stoi kilka samochodów ciężarowych. Wynoszą ze sklepów różne towary, w tym skrzynki wódki, bele materiałów itp. Zamiast się gdzieś ukryć, stałem jak gapa, przyglądając się, czym to wojsko się zajmuje. Jeden z nich krzyknął na mnie, polecając noszenie różnych skrzynek. Jednego z nich poznałem. Tak, to on, z naszego miasta. Spojrzał na mnie. Dziś ma już swoją ulicę. Bohater, „żołnierz niezłomny”.
Prawica, selekcjonując historię Polaków, zawłaszcza ją, przemilcza ważne wydarzenia będące wysiłkiem pokoleń, ich charakter, często przestępczy. Bo były one dziełem tych jej autorytetów i polityków, którzy są dziś wzorem moralnym dla partii konserwatywnych i liberalnych. Całek zjednoczonej prawicy. A były często zaprzeczeniem jej aktualnych programów i haseł; wizji i wezwań ideowo-politycznych. Przywołują pamięć, wskazują jako przykład wielkiej mądrości osoby, polityków, którzy w II RP popełniali czyny niegodne, a nawet zbrodnicze, karalne w ówczesnych demokracjach europejskich. Obiektywna ocena przeszłości prawicy byłaby wielce szkodliwa dla obozu władzy. Dlatego przemilcza się i chowa pod dywan to, co było w historii krytyczne. A sporo było działań i decyzji antydemokratycznych, wręcz antykonstytucyjnych. Ograniczenie wolności, prześladowania polityczne i brutalna walka z opozycją niemal przez cały okres 20-lecia międzywojennego.
Jakie to problemy i wydarzenia przemilcza prawica organizująca z dużym rozmachem obchody setnej rocznicy odzyskania niepodległości przez Polskę. A były to sprawy w najnowszych naszych dziejach o ogromnym znaczeniu narodowym, które stały się przyczyną słabości i upadku Polski, jej wieloletniej okupacji niemieckiej. W tym opracowaniu nie będę ich komentował. Ograniczę się do ich wyszczególnienia. Właśnie okoliczność jest stosowna, by historycy i publicyści się wypowiedzieli. Politycy także, a może przede wszystkim. Czy to uczynią? Czas okaże. Bo jak dotychczas tego nie robili.

 

Oto problemy dotychczas przemilczane z naszych narodowych dziejów:

• zamach majowy w 1926 roku, obalenie przez wojsko rządu i prezydenta, 372. poległych i ponad 900. rannych na rozkaz komendanta, wodza narodu i dziś głównego bohatera, którego prawica traktuje z ogromną czcią i jego postępowanie przyjęła jako chwalebną historię i tradycję;
• dyktatorskie i antydemokratyczne sprawowanie władzy przez sanację aż do utraty niepodległości w 1939 roku;
• brutalne zwalczanie przeciwników politycznych, opozycji parlamentarnej, proces brzeski centrolewicy;
• ponad 1000 poległych robotników i chłopów w manifestacjach żądających chleba i pracy;
• zorganizowanie obozu w Berezie Kartuskiej, w którym znęcano się i stosowano tortury w stosunku do tych, którzy byli przeciwnikami marszałka;
• ponad 4000 więźniów politycznych aż do 1939 roku, nie tylko działaczy lewicowych, socjalistów, komunistów, ale i partii i stronnictw PSL;
• mordy przeciwników politycznych, którzy zginęli w okolicznościach dotychczas niewyjaśnionych;
• bankructwo polskiej polityki zagranicznej, co było przyczyną ponownej utraty niepodległości i okupacji niemiecko-rosyjskiej.
Nie są to wszystkie problemy, o których się nie mówi i trwa cisza o nich w obozie władzy. Dla myślących obywateli wiadomo, dlaczego.

 

Przecież są to jakże ważne sprawy, one bowiem zaważyły o tragicznych losach Polaków, o sześciu milionach poległych obywateli naszego kraju.

A teraz trochę polityki. To wszystko, co posiadamy jako państwo polskie, czym ono jest wśród narodów świata, to praca setek i dziesiątek lat tych, którzy wzięli w swoje posiadanie ziemie, na których powstało państwo polskie. To wszystko, co stworzono między Bugiem a Odrą, to ogromna praca wszystkich pokoleń, mieszkańców tych obszarów. To nie wynik pracy i działań jednej partii, opcji politycznej, jednej grupy społecznej, obozów władzy. Jest to suma dokonań nas wszystkich. Kolejne władze w różnym stopniu kontynuowały dzieło swoich poprzedników. Nie trzeba być wielkim politykiem, by wiedzieć, że to, co było dobre za czasów poprzedniej władzy, która przekazała ster państwa innym, powinno być kontynuowane, doskonalone i wzbogacane o nowatorskie rozwiązania. Przecież są uniwersalne zasady kierowania nawą państwową, są też zasady kultury politycznej, o których myślący racjonalnie politycy obejmujący ster państwa powinni pamiętać.
Tego, czego doświadczamy obecnie, jeszcze nie było od czasu zakończenia drugiej wojny światowej. Każde poprzednie rządy przejmując władzę starały się lepiej lub gorzej, w większym lub mniejszym zakresie wykorzystywać to, co dobrego dokonali poprzednicy. Najskromniejsza chyba była koalicja SLD-PSL, bo dała sobie wmówić, że jej mniej wolno i w wielu dziedzinach społeczno-gospodarczych to była po prostu kontynuacja władz poprzednich, liberałów wykonujących zalecenia doradców amerykańskich, które okazały się wielce szkodliwe dla społeczeństwa i całej naszej gospodarki. Wolna ręka rynku miała kierować naszą gospodarką. Wynik był taki, jaki każdy z nas widzi i ponosi skutki biedy i bezrobocia naszych obywateli. Przykładem jakże przekonującym mogą być PGRy, ich pół miliona pracowników. Czesi byli bardziej samodzielni i ich reformy były bardziej ludzkie, a nie rodem ze zbójeckiego kapitalizmu. Słuchając wypowiedzi w telewizji i czytając niektóre gazety, ma się wrażenie, że niektórzy politycy utracili kontakt z rzeczywistością historyczno-społeczną. Ruina. Tu nic nie było, niczego nie załatwiono w tej Polsce, dopiero oni, partia prezesa, konserwatyści będą budować, wszystko zmieniać i doskonalić.
Ani PO, ani też PSL nie są moimi idolami, Daleko mi do nich. Ale jak można w każdym przemówieniu i wystąpieniu mówić, że przed nami nic nie zrobiono, niczego nie dokonano, a jedynie rozgrabiono dobro narodowe, okradając Polaków. Teraz my wszystko będziemy zmieniać (zadufani w dobrej zmianie). Obóz władzy będzie wszystko poprawiał, bo poprzednicy to grupa nieudaczników. Oni są inni, lepsi, niemal idealni. Panowie, trochę skromności i pokory. Ten narcyzm może okazać się szkodliwy dla Polaków. Jaka to mądra władza, nowa władza, robi, buduje wszystko od nowa, od podstaw. Ba, państwo było teoretyczne, nie było go. Gdzie tu logika i zdrowe myślenie, by nie mówić bardziej dosadnie. Czyż to nie jest historyczne kłamstwo, że nasi poprzednicy niczego dobrego dla Polski i jej mieszkańców nie zrobili. A może coś robili, dokonali, co można wykorzystać, poprawić, lepiej zrobić w nowych uwarunkowaniach międzynarodowych (relacje z UE, kontakty gospodarcze z niektórymi krajami Europy i świata). Niestety, totalna krytyka byłych włodarzy państwa. Żołnierze „dobrej zmiany” nieustannie gromią słownie poprzedników, którym także głównie chodzi o ponowne przejęcie władzy w naszym kraju. Wali się w nich jak cepami w kaczy kuper. Chciałoby się zawołać na cały głos: panowie, opamiętajcie się! Co czynicie, czy to służy Polsce i nam, jej mieszkańcom? Nieustanne kopanie leżącego jest przecież wysoce niemoralne, nieetyczne, nieusprawiedliwione. Tylko wciąż afery i afery, nawet te małe. Afery były, są i jeszcze długo będą, jeśli się nie stworzy odpowiedniego systemu prawnego w funkcjonowaniu struktur naszego państwa. Dlaczego nasi biskupi i proboszczowie nie wypowiadają się na ten temat, jakże ludzki i chrześcijański temat. Doprawdy, niczego w naszej najnowszej historii nie dokonano? A dekada Gierka, w tym budowa kościołów, szeroki strumień inwestycji. Polska powstała na popiołach minionej wojny lat 1939-1945. Otwarto się na Zachód. A ten ogromny skok cywilizacyjny to czyje dzieło, nie Polaków? To wszystko, co dokonały poprzednie pokolenia, obecnie procentuje w nowoczesnym rozwoju kraju.
Wciąż się krzyczy, że PO jest totalną opozycją. Nie mam zamiaru być obrońcą tego ugrupowania politycznego. Ale to, co robi obóz władzy, jej zapiekłość oraz nienawiść do wielu grup i środowisk społecznych nie ma charakteru także totalnej negacji byłych rządów? Godzi się programowo w honor wielu Polaków, którzy budowali, a faktycznie odbudowali Polskę. Razi wielu z nas wielka sprzeczność głoszonych haseł, wezwań do pojednania i porozumienia. Jest tu wyraźny rozbrat między hasłami, zaklęciami ideowo-patriotycznymi, a tym, co się czyni, uchwalając ustawy i przyjmując decyzje partyjno-rządowe. Dzieli się nas, Polaków, na dobrych i złych. Po prostu wyrokuje się z urzędu, kto jest, a kto nie jest patriotą naszej Ojczyzny. Czy moralne jest, by jedna partia tworzyła kryteria oceny, kto jest dobrym Polakiem i patriotą, a kto nie jest. I już na koniec. Trzeba mieć świadomość, że wahadło historii, szczególnie naszej historii, jak już to bywało, i to wielokrotnie, może zmienić kierunek swoich uderzeń. Im wcześniej to zrozumieją politycy prawicy, tym lepiej dla nich, a dla Polski szczególnie. Są wartości w tradycji naszego narodu o szczególnym znaczeniu moralnym. To one były i są motywem walki oraz czynu wielu pokoleń Polaków w trudnych latach naszej przeszłości. Tymi wartościami jest patriotyzm, umiłowanie Ojczyzny i honor narodowy. Podziały społeczne, bitwy polsko-polskie godzą w naszą godność narodową w oczach innych nacji. Właśnie obchody 100-lecia odzyskania niepodległości mogą być bardzo dobrą okazją do jedności w najważniejszych sprawach naszej narodowej racji stanu. Czy tak się stanie? Pożyjemy, zobaczymy.
Podzielam pogląd, że największą szkodą jest zakłamanie naszej historii, ale także historii innych narodów. Gospodarkę można odbudować. Trudniej będzie z wiedzą młodzieży o okresie międzywojennym i wojnie, o PRL. Jest ona bowiem bardzo daleka od prawdy historycznej.

Pamięć na taśmie czy taśma na pamięci?

Od czasu „Filmowej pop-historii” Rafała Marszałka wydanej w 1984 roku, a więc już 34 lata temu, nie ukazała się żadna synteza poświęcona gatunkowi kina historycznego, w szczególności polskiego filmu historycznego, co warto odnotować tym bardziej, że tamta pozycja była kinu narodowemu poświęcona tylko w części.

Upływ tak długiego i brzemiennego w przemiany czasu całkowicie uzasadnia więc podjęcie tematyki gatunkowego filmu historycznego, która zazwyczaj traktowana jest przez krytyków i filmoznawców dość po macoszemu, bo choć autor pracy o której będzie mowa, Maciej Biełous przytacza nader obfitą bibliografię, to składa się ona z pozycji podejmujących tematykę raczej wąsko i detalicznie (jeśli nie liczyć przytaczanych generalnych syntez w rodzaju „Historii kina polskiego” Tadeusza Lubelskiego) i nie sposób znaleźć wśród nich syntezy podobnej zakresem do tej, której podjął się autor „Społecznej struktury filmów historycznych”. Nieprzypadkowo skądinąd w tytule pracy znalazło się określenie „społeczna struktura”, jako że autor jest przede wszystkim socjologiem i z tego właśnie badawczego punktu widzenia postrzega polskie kino historyczne. Jednak taka synteza jest potrzebna z jednego jeszcze powodu. Dopiero bowiem w ostatniej dekadzie pojawiło się nowe spojrzenie na film historyczny jako na funkcję pamięci zbiorowej i jako efekt świadomej polityki pamięci, w każdym razie w takim sensie w jakim się je obecnie rozumie, inaczej niż w PRL i inaczej niż w II Rzeczypospolitej.

Pojęcia „pamięci historycznej” i „polityki historycznej”, odnoszące się do procesów świadomego formowania zbiorowej pamięci w dużym stopniu wyparły, może nie z uniwersyteckich wydziałów historii, ale ze zbiorowej percepcji funkcję historii, a w ślad za tym filmu historycznego, jako procesu poszukiwania i badania obiektywnej (na ile to możliwe) prawdy o przeszłości a zastąpiły ją doktryną i praktyką urabiania przeszłości na potrzeby współczesności. Można by rzecz – nihil novi sub sole (nic nowego pod słońcem), ale w każdej epoce politycznej wygląda to nieco inaczej. Ten brak entuzjazmu dla podejmowania tematyki filmu historycznego bierze się zabawne z wielu powodów, a jednym z nich jest niechybnie dwudyscyplinarność problematyki kina historycznego. Żeby rzetelnie je ocenić na poziomie wiedzy naukowej, trzeba by, będąc krytykiem czy filmoznawcą być jednocześnie historykiem i odwrotnie, a to się rzadko zdarza. Widać to choćby po tym, że napisania dzieła, o którym mowa podjął się nie historyk, a socjolog z wyposażeniem filmoznawczym. Maciej Biełous nie zawahał się podjąć tej tematyki z prawdziwym, odważnym chronologicznym rozmachem, bo zacząwszy od „Obrony Częstochowy” Edwarda Puchalskiego z 1913 roku kończy aż w naszych dniach, niemal dosłownie, bo na „Smoleńsku” Antoniego Krauze (2016). Słusznie przy tym zrezygnował z formy eseju na rzecz chronologicznego wykładu, który rozpoczyna od definicji podstawowych pojęć i kategorii, takich jak „film historyczny”, „pamięć zbiorowa”, „polityka pamięci”, czy „społeczny charakter kinematografii”, odwołując się przy tym w swoich analizach do teoriiPierre’a Bourdieu w odniesieniu do kinematografii. W kolejnych trzech częściach auto zarysował dzieje gatunku filmu historycznego w polskiej kinematografii od najwcześniejszych początków do dziś, sposób ujmowania w tego rodzaju filmach takich kwestii, jak zwycięstwo a klęska, Kościół i religijność, a także poszczególne kategorie ludzkie, jak robotnicy, chłopi, wielcy przywódcy, Żydzi i Polacy, Niemcy i Rosjanie, a także kobiety w aspekcie fenomenu kobiecości. Przeanalizował też charakter odbioru filmów historycznych przez widzów. W podsumowaniu swojej pracy autor stwierdził: „starałem się przybliżyć produkcję filmów historycznych jako efekt działań poszczególnych twórców znajdujących się w polu produkcji filmowej, zajmujących określone pozycje względem siebie czy względem pola władzy. Starałem się również pokazać, że filmy historyczne nie tylko odtwarzają przeszłe epoki i wydarzenia, ale poprzez to opisują także rzeczywistość teraźniejszą.

Przy tym filmy opierają się często na historycznych mitach i podobnie jak one opowiadają o tym, co wydarzyło się kiedyś, aby wyjaśnić, uzasadnić to, co dzieje się dziś. W historycznych kostiumach mówi się w nich o wybranych problemach współczesności. Spróbowałem wreszcie, przynajmniej w podstawowym stopniu, zbadać, w jaki sposób filmy historyczne żyją w świadomości współczesnych odbiorców i czego oczekują od nich widzowie. Zamierzonym rezultatem było więc spojrzenie na fabularne filmy historyczne z możliwie najszerszej perspektywy, obejmującej twórców, władze państwowe i inne podmioty polityki pamięci, odbiorców oraz same filmy”. Wydaje się, że mottem do tej interesującej i potrzebnej pracy mogłoby być stwierdzenie Andrzeja Wajdy, że „w ogóle nie ma filmów historycznych. To nieważne, że aktorzy grają na przykład w togach – każdy film jest współczesny, bo widzowie odczytują problem filmu zawsze jako problem dzisiejszy”.

 

Maciej Biełous – „Społeczna struktura filmów historycznych. Pamięć zbiorowa i polityka pamięć w kinematografii polskiej”, wyd. Katedra Wydawnictwo Naukowe, Gdańsk 2017, str. 534, ISBN 978-83-65155-49-8.

Dusze ich były czyste, ponad śnieg bielsze…

Tytułowy cytat o duszach bielszych ponad śnieg pochodzi z utworu „Legion”, jednej z blisko 600 pozycji wymienionych na stronie Narodowych Sił Zbrojnych (NSZ).

 

Światowej sławy lwowsko-wrocławski matematyk Hugo Steinhaus w swych „Wspomnieniach” nazwał ich „bandytami w mundurach”. Marek Edelman odniósł do nich jedno tylko słowo: „faszyści”. Stefan Litauer, akredytowany przy rządzie emigracyjnym dziennikarz, dodał: „polscy faszyści”. „Warcholstwem” określono działania Narodowych Sił Zbrojnych w Biuletynie Informacyjnym AK z 11 kwietnia 1943 r. Rząd na uchodźstwie nie uznał NSZ za część armii polskiej. Napisał o nich Melchior Wańkowicz, że żołnierze tej formacji byli jak „cywilne plewy przegnane wichrem wojny na zachód”.

To ostatnie zdanie odnosi się do sytuacji, w której żołnierze wyodrębnionej z NSZ Brygady Świętokrzyskiej przebili się do Niemiec i pilnowali teraz alianckich magazynów i innych obiektów wojskowych, obozów dla „dipisów”. Owszem, karabiny mieli. Amerykanie i Brytyjczycy na więcej nie pozwalali. Broń była bez naboi. Xawery Dunikowski, znany rzeźbiarz, przedtem sam cudzoziemski legionista, przypomniał sobie, że w służbie Francuzów w Afryce byli też „chłopcy z Gór Świętokrzyskich”.

Temat żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych nie zniknął z areny współczesnych dziejów polskich

Na przykład 5 maja 2018 r. TVP przedstawiła brygadę jedynie w kontekście wyzwolenia 120 kobiet z filii obozu koncentracyjnego. Nadto jest wiele innych mitów dotyczących NSZ, w tym brygady. Sporo ludzi uważa dziś tych żołnierzy za bohaterów. Mają ono prawo do noszenia munduru wraz z odznaczeniami wojskowymi z Virtuti Militari włącznie. Dawni żołnierze NSZ maja swój własny Związek NSZ z zarządami i prezesami, muzeum, tablice pamiątkowe, przed którymi zbiera się dziatwa szkolna i weterani, odbywają z okazji rocznic bojów uroczystości pokropione np. przez kanonika Sławomira Zygę, kanclerza diecezji szczecińsko-pomorskiej, a w Małopolsce i w Kieleckiem przez proboszczów. Stają na baczność, gdy przed grobem Nieznanego Żołnierza po odczytaniu nazwy ich formacji pododdziały ze wszystkich rodzajów broni skandują „chwała bohaterom”.

I tak się faktycznie czują, mają do tego prawo „na piśmie”, a nawet w druku i na ekranach telewizyjnych. W ślad za dekretem z 1 stycznia 1988 r. ówczesnego prezydenta RP na uchodźstwie Kazimierza Sabbata, stanowiącym, że żołnierze NSZ, którzy brali udział w walkach z okupantami w latach 1939–1945 „spełnili swój obowiązek obywatelski i żołnierski wobec Rzeczypospolitej Polskiej”, Sejm RP VII kadencji podjął 9 listopada 2012 r. – i to przy aplauzie większości Izby – z okazji 70-lecia powstania NSZ uchwałę stwierdzającą, że NSZ „dobrze zasłużyły się Ojczyźnie”. 7 września 2009 r. prezydent Lech Kaczyński wystosował list specjalny do organizatorów i uczestników obchodów rocznicy mordu na żołnierzach NSZ i nadawał żołnierzom tej formacji wysokie odznaczenia państwowe. Prezydent Andrzej Duda w 2017 r. pośmiertnie awansował członków NSZ na wyższe stopnie oficerskie i również nie skąpił odznaczeń wojskowych. Orderu Virtuti Militari przyznać nie miał prawa, decyduje o tym kapituła. Była w 1943 taka „kapituła” złożona z dowódców okręgów NSZ. Odznaczeni w taki uzurpatorski i bezprawny sposób, o ile jeszcze żyją, mogliby z tym najwyższym odznaczeniem paradować z okazji świąt państwowych.

III Republika podała rękę niechwalebnym epigonom II Rzeczpospolitej. I w tej dziedzinie pielęgnowane jest dziedzictwo narodowe

Jeśli 11 listopada narodowcy żądają „czystej Polski i Europy” i nie wstydzą się rasistowch haseł, jak faszyści pod Wodzisławem zlatują się jak na swą Łysą Górę i „heilują” na cześć Führera, jak w Dzierżonowie pod hasłem SS „Blut und Ehre” (Krew i Honor) – odbywają się międzynarodowe festiwale zespołów muzycznych, jak w historycznej Sali BHP w stoczni gdańskiej obraduje „plenarnie” ONR, jak się organizuje marsze i demonstracje „Wszechpolaków” i rodzimych „falangistów” i przez Warszawę ciągnie się „majowy marsz szturmowy” – czyż nie jest to powód do wstydu?

Czy zmierzamy do rzeki, do której wejść nie wolno?

„Młodzieżówka” radykalnych narodowców spod znaku „Koliber” (zauważmy: chce Aleję I Armii Wojska Polskiego przemianować na Aleję Narodowych Sił Zbrojnych) otacza żołnierzy NSZ prawdziwym kultem. Widzi w nich prawdziwych Polaków i bohaterów. NSZ – jak piszą na swych internetowych stronach – miały liczyć do stu tysięcy walczących. Skromniejsze dane przytacza się odnośnie do Brygady Świętokrzyskiej – od 800 do 1300 – zwartej i poniekąd kadrowej części NSZ. Zajmowała ona szczególne miejsce i stąd należna jej większa nasza uwaga.
W połowie stycznia 1945 r., po defiladzie przed swym dowództwem i niemieckimi oficerami łącznikowymi, podjęła brygada marsz na zachód, do Niemiec. Najpierw poruszała się przez Śląsk. Most nad Pilicą przeszła bez trudu – Niemcy wycofali swe posterunki. Odtąd już nieustannie armia niemiecka mościła jej drogę. Gdy znalazła się na terenie kontrolowanym przez Armię Środek marszałka Ferdinanda Schörnera, niemiecki sztab skierowano do brygady oficerów SS. Zapewniali oni kwatery, żywność oraz sprzęt wojskowy z amunicją włącznie. W Berlinie Goebbels napisał w swym „Tagebuch”, że wszyscy walczący z bolszewikami zasługą na poparcie III Rzeszy.

Rozwój wydarzeń w okupowanej Polsce oraz struktury podziemia były ciągle pod obserwacją tajnych służb, w tym Gestapo. Jej agentem w placówce w Radomiu był Hubert Jura („Tom”). Tenże przy pomocy Paula Fuchsa z SS stworzył specjalną sieć konfidentów. Na „Toma” sąd AK wydał wyrok śmierci, ale ten się wywinął. Z uzyskanych już po wojnie dokumentów Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA) wynika, że agentów w rodzaju „Toma” było więcej. Inspirowali oni do walk z AK, a szczególnie z AL. Zamordowanie 17 jeńców z lewicowej formacji bojowej oraz wydanie w ręce Gestapo działaczy polskiego państwa podziemnego obciąża również specjalne grupy brygady. Podszywając się pod AK, dokonywała rekwizycji u ziemiaństwa, zabierając konie, furaż i żywność.

Zdawało się jej dowódcom, że po przekroczeniu granicy niemieckiej zdołają osiągnąć główny cel: połączyć się z oddziałami III Armii generała George’a S. Pattona. Amerykańska Secret Service obserwowała poczynania brygady już od lat i nie mogło być zaskoczeniem, że z planów dowództwa brygady, by stała się sojusznikiem aliantów, nic nie wyszło. Co więcej, Amerykanie rozbroili w Coburgu całą brygadę. Również Brytyjczycy odmówili jej statusu sił alianckich. Specjalny wysłannik do Londynu Jerzy Dobrzycki nic nie wskórał.

Generał Władysław Anders ich nie chciał. Meldunek kierownictwa AK z 1 stycznia 1945 roku brzmiał: „[…] działalność NSZ bez zmian. Współpracują z Niemcami”. Próba pozyskania polskich oficerów z Oflagu w Murnau też była nieudana.

Tak więc ta lakoniczna opinia Melchiora Wańkowicza, że wiatr ze wschodu przywiał plewy na zachód, była arcytrafna.

Skrajnie inne zdanie w sprawie NSZ reprezentują w obecnym demokratycznym państwie prawa najwyżsi dostojnicy III RP. Ci wołają: „Chwała bohaterom”.

Retrotopia czyli globalna epidemia nostalgii

W pewnym fragmencie studium Zygmunta Baumana pojawia się uwaga o tym, że tak jak w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku świat ogarnęła gorączka postępu i lewicowości, tak dziś żyjemy w czasach podobnej gorączki, tyle że z przeciwnym znakiem – gorączki konserwatyzmu i prób cofania się w przeszłość.

Tak jakby ludzkość, utraciwszy wiarę w skuteczność lewicowych, socjalistycznych i komunistycznych, ale i liberalnych recept, postanowiła sięgnąć do tego, co już było, pod pretekstem, że to co było, tak naprawdę było lepsze niż to, co jest dziś.

„Oto i my, mieszkańcy ery zamętu i rozdźwięku – pisze Bauman – ery, w której wszystko – lub prawie wszystko – może się zdarzyć, a przy tym nic – lub prawie nic – nie daje się przedsięwziąć z przekonaniem i pewnością, że uda się doprowadzić to do końca ery, w której skutki gonią za przyczynami, przyczyny starają się tropić swe skutki, a ich sukces jest pod tym względem minimalny i kurczy się coraz bardziej (…)”

Retrotopia jest rezultatem nostalgii, w ujęciu cytowanej przez Baumana profesorki literatury Swietłany Boym będącej „poczuciem straty miejsca i poczuciem przemieszczenia się, ale również „romantyczną relacją z własną fantazją”. Nostalgia, którą kiedyś uważano za rodzaj schorzenia psychicznego, nerwowego i stosowano na nią nawet określone leki, w XX wieku stała się „nieuleczalną kondycją związaną ze nowoczesnością”. Boym określa obecny stan cywilizacji światowej jako „globalną epidemię nostalgii, afektywną tęsknotę za wspólnotą o zbiorowej pamięci, pragnienie ciągłości w pofragmentowanym świecie”. Obecna globalna epidemia nostalgii zastąpiła dawną, sięgającą od Oświecenia po lata siedemdziesiąte, „epidemię gorączki postępu”. Retrotopia jest też tęsknotą za światem, który tak naprawdę nie istniał, ponieważ wyobrażenie przeszłości przetworzone przez nasze wyobrażenia („dawne, dobre czasy”), mity, jest rozbieżne z jej rzeczywistym kształtem. Bauman pisze: „Taki obrót spraw spowodował, że wahadło nastrojów społecznych wychyliło się w dokładnie przeciwną stronę: (…) nadziei na poprawę warunków bytowych w niepewną i aż nazbyt wyraźnie wątpliwą przeszłość, cenioną za domniemaną stabilność (…)”. Bauman nie dotyka w swoich wywodach żadnej szczegółowej kwestii politycznej, nie odnosi się do procesów zachodzących w Europie i świecie, do radykalnego wzrostu popularności politycznego populizmu. Dojście do władzy Trumpa, Orbána czy Kaczyńskiego w Polsce, to tylko niektóre wyrazy retrotopijnych skłonności, choć retrotopia objawia się nie tylko w polityce, ale także kulturze, obyczajowości, oglądzie świata

Autor „Retrotopii” rozpisał opisywane zjawisko na cztery aspekty ujęte w czterech częściach: „Powrót do Hobbesa?”, „Powrót do plemion”, „Powrót do nierówności” i „Powrót do łona”. Przy okazji lektury szkicu Baumana warto uwzględnić aspekt języka w jaki ujmuje on swoje analizy, tezy i spostrzeżenia. To rodzaj języka znanego z lektur wielu autorów z dziedziny najszerzej pojętej humanistyki, język na wysokim poziomie abstrakcji filozoficznej, fragmentami enigmatyczny, sprawiający czasem wrażenie, jakby dążenie do finezji i pomysłowości frazy było silniejsze niż dążenie do klarowności, jasności wywodu. To język czytelniczo atrakcyjny, ale warto czytać to studium konfrontując jego język z zasobem własnych obserwacji i przemyśleń. Pożytek z tej lektury ogromny.

Zygmunt Bauman – „Retrotopia. Jak rządzi nami przeszłość”, przekł. Karolina Lebek Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 2018, str. 301, ISBN 978-83-19855-8.