Zajęłam się słabo zbadanym tematem

4 gru 2022

Współczesne rozmowy o tych wydarzeniach sprawiały, że po latach emocje powracały – wywiad z laureatką Nagrody Historycznej m. st. Warszawy im. Kazimierza Moczarskiego, dr Anną Wylegałą, autorką książki „Był dwór, nie ma dworu. Reforma rolna w Polsce”.

Maciej Ryplewicz: Jak powstała idea książki o reformie rolnej?
Dr Anna Wylegała: Zajęłam się tematem, ponieważ miałam wrażenie, że jest on słabo zbadany. Po 1989 r. było wiele tematów, które wcześniej zaniedbano i dopiero wówczas można było się nimi zająć. Był np. temat deportacji ludności polskiej na Syberię lub zagadnienie kolektywizacji, natomiast o reformie rolnej 1944-45 pisano niewiele. Zawsze interesowałam się pamięcią społeczną. Miałam liczne kontakty z mieszkańcami współczesnej wsi, którzy pamiętali reformę rolną, było to dla nich ważne wydarzenie, niezbadane jeszcze przez historyków. Książka o pamięci stała się książką, która łączy rekonstrukcję przeszłości z badaniami pamięci społecznej.

W jaki sposób zbierała pani materiały do książki?
Książka „Był dwór, nie ma dworu. Reforma rolna w Polsce” ma potrójną bazę źródłową. Przede wszystkim są to klasyczne źródła archiwalne – kwerenda w archiwum. Po drugie, czytałam dokumenty osobiste, relacje, listy, dzienniki i pamiętniki z tamtego okresu. Dość istotnym źródłem były pamiętniki chłopskie pisane na konkursy o reformie rolnej w latach PRL. Trzecim źródłem były relacje – historia mówiona. Rozmawiałam z mieszkańcami współczesnej wsi, nie tylko ze świadkami reformy, ale także z młodszymi osobami, które mówiły o tym, jaki był przekaz pamięci.

W jakim stopniu pamięć o reformie rolnej przetrwała wśród mieszkańców wsi?
Rozmawiałam z osobami, które w 1944-45 roku były co najwyżej nastolatkami. Najstarsi rozmówcy urodzili się w latach 20. Często były to osoby, które w tym czasie były dziećmi. Pamięć była przekazywana w rodzinie i jest nadal żywa. Osoby, które miały wówczas kilka lat, dobrze zapamiętały rodzinne opowieści przekazywane przez rodziców i dziadków. Ludzie pamiętają też liczne szczegóły: kto i ile ziemi otrzymał, komu ziemi nie dano, kto został pokrzywdzony i kto ją dzielił. Ta pamięć jest bardzo szczegółowa. Najwięcej emocji wzbudzały sytuacje, gdy ktoś dużo zyskał lub stracił. Chłopi, którzy nabyli ziemię z reformy rolnej i dzięki temu poprawił się ich status, bardzo to pamiętają. Ale pamiętają także ogromny trud związany z zagospodarowaniem tej ziemi. Bo trzeba pamiętać, że państwo nie dawało ziemi za darmo, tylko sprzedawało ją ze zniżką, a chłopi sami musieli ją zagospodarować, zbudować dom, kupić konia, krowę, narzędzia itd. To był „ciężki kawałek chleba” i o tym pamięta się na wsi do dziś.

Czy rozmawiała pani z przedstawicielami ziemiaństwa, którzy podczas reformy utracili ziemię?
Tak, ziemiaństwo bez wątpienia straciło podczas reformy rolnej nie tylko ziemię powyżej 50 hektarów, ale także domy i wszystko, co się z nim wiązało – wspomnienia, pamiątki. To był ich ogromny dramat. Utracili także pozycję społeczną. Rozmawiałam z przedstawicielami tych rodzin ziemiańskich, które posiadały majątki w miejscowościach, w których prowadziłam badania. Jeśli przeprowadzałam wywiady na wsi, to starałam się także odnaleźć potomka miejscowej rodziny ziemiańskiej, która posiadała tam majątek przed wojną, i to najczęściej się mi udawało. Dodam, że ziemiaństwo wytworzyło znacznie więcej źródeł pisanych, zapisków, wspomnień i pamiętników niż chłopi.

Co najbardziej zaskoczyło panią podczas zbierania materiałów do książki?
Zaskoczył mnie niejednoznaczny stosunek do reformy rolnej na wsi. Panuje stereotyp, że reforma rolna przekazała ziemię chłopom i to był akt chłopskiej emancypacji i można sobie wyobrazić, że pamięć o reformie będzie jednoznacznie pozytywna. Tymczasem okazało się, że tak nie jest. Po pierwsze: nie wszyscy chłopi otrzymali ziemię, więc zawsze byli tacy, którzy uważali, że powinni, a nie dostali. Byli też zamożni chłopi, którzy krytykowali idee reformy. Reforma rolna miała też wymiar mocno konfliktowy. O ziemię chłopi się spierali, kłócili. Współczesne rozmowy o tych wydarzeniach sprawiały, że po latach emocje powracały i nie zawsze były to emocje pozytywne.

Coraz częściej książki historyczne piszą osoby, które nie są historykami. Pani jest adiunktem na Wydziale Socjologii. Skąd więc to zamiłowanie do historii?
Moje zainteresowanie historią wiąże się z socjologicznymi badaniami nad pamięcią. Doktorat napisałam o pamięci społecznej. Przeprowadzałam wywiady z najstarszymi mieszkańcami małej miejscowości i to w naturalny sposób sprawiło, że zaczęła mnie interesować przeszłość. Aby napisać książkę o reformie rolnej, musiałam nauczyć się warsztatu historyka od zera. Socjolog potrafi rozmawiać z ludźmi, potrafi analizować te wywiady i zauważa, gdzie zaczyna się pamięć społeczna, a kończy pamięć indywidualna. Ma do tego odpowiednie narzędzia, ale nie potrafi czytać archiwaliów. Musiałam „obrobić lekcję”, którą koledzy historycy odrobili wcześniej, w trakcie studiów. Na początku swojej pracy nad reformą rolną uczyłam się czytać źródła historyczne, pracować z archiwaliami. Prace nad książką trwały siedem lat, jednak równolegle pracowałam nad innymi projektami.

Anna Wylegała (ur. 1982) – doktor socjologii, adiunkt w Instytucie Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk. Autorka książek „Przesiedlenia a pamięć. Studium (nie)pamięci społecznej na przykładzie ukraińskiej Galicji i polskich Ziem Odzyskanych” oraz „Był dwór, nie ma dworu”, za którą otrzymała Nagrodę im. Tomasza Strzembosza, Nagrodę im. Jerzego Giedroycia, Nagrodę Historyczną m.st. Warszawy im. Kazimierza Moczarskiego, Nagrodę KLIO (II stopnia), wyróżnienie w kategorii „Książka historyczna” w ramach Międzynarodowej Nagrody im. Witolda Pileckiego oraz nominację do Nagrody Historycznej Polityki.

mr/pap

Najnowsze

Cena pokoju. Donbas za NATO, wycofanie wojsk z Polski i Finlandia poza Sojuszem?

Cena pokoju. Donbas za NATO, wycofanie wojsk z Polski i Finlandia poza Sojuszem?

Negocjacje pokojowe dotyczą nie tylko przyszłości Ukrainy, lecz całego europejskiego systemu bezpieczeństwa. Rosja żąda ograniczenia obecności NATO na wschodniej flance, utrzymania Ukrainy poza Sojuszem i możliwych ustępstw innych państw. USA rozważają członkostwo Ukrainy w NATO w zamian za wycofanie z Donbasu. Polska powinna aktywnie bronić swoich interesów.

Cukrzyca nie kończy się po 26. urodzinach. Polska dopiero teraz naprawia wieloletnią niesprawiedliwość.

Cukrzyca nie kończy się po 26. urodzinach. Polska dopiero teraz naprawia wieloletnią niesprawiedliwość.

W Polsce na cukrzycę choruje ponad trzy miliony osób, a pięć milionów może mieć stan przedcukrzycowy. Tekst wskazuje na nierówności w dostępie do terapii, zwłaszcza ograniczenie refundacji pomp insulinowych do 26. roku życia. Zapowiadane zniesienie limitu od 2027 roku jest krokiem naprzód, lecz potrzebne są także właściwa diagnostyka, wsparcie psychologiczne i powszechna dostępność leczenia.

Ameryka uziemiona. Tysiące odwołanych lotów i pytania o bezpieczeństwo infrastruktury

Ameryka uziemiona. Tysiące odwołanych lotów i pytania o bezpieczeństwo infrastruktury

Awaria przestarzałych systemów telekomunikacyjnych FAA doprowadziła 13 listopada 2026 roku do czterogodzinnego wstrzymania startów w USA i niemal 10 tysięcy odwołanych lotów. Incydent ujawnił wieloletnie zaniedbania modernizacyjne, mimo wcześniejszych ostrzeżeń GAO. Nie potwierdzono związku z awarią Microsoftu ani cyberataku, jednak wydarzenia podkreślają strategiczne znaczenie odpornej infrastruktury cyfrowej.

Samorząd to nie prywatny folwark. 1506 włodarzy może odejść, a dwukadencyjność rozpala polityczny spór

Samorząd to nie prywatny folwark. 1506 włodarzy może odejść, a dwukadencyjność rozpala polityczny spór

Ponad 1500 samorządowców może stracić możliwość ubiegania się o reelekcję w 2029 roku. Zwolennicy zniesienia limitu przekonują, że władzę powinni rozstrzygać wyborcy, lecz problem sięga głębiej: wieloletnie rządy mogą zamieniać gminy w lokalne układy, gdzie lojalność wypiera kompetencje, a urząd zaczyna przypominać prywatne dziedzictwo. Obywatele częściej popierają ograniczenia niż ich likwidację. Rozsądnym kompromisem mogłyby być trzy kadencje, czyli piętnaście lat. Sama rotacja jednak nie wystarczy bez jawności, niezależnych mediów i realnej kontroli. Samorząd potrzebuje ciągłości, ale nie dożywotnich gospodarzy.

Dzieci oglądają przemoc, patostreamerzy trafiają do Sejmu. Nawrocki wetuje ustawę o ochronie w internecie

Dzieci oglądają przemoc, patostreamerzy trafiają do Sejmu. Nawrocki wetuje ustawę o ochronie w internecie

Polskie dzieci spędzają w internecie niemal pięć godzin dziennie, często stykając się z patostreamingiem, cyberprzemocą i treściami seksualnymi. Autor wskazuje na nieskuteczną ochronę platform, polityczne sprzeczności oraz potrzebę wsparcia szkół i rodziców. Krytykuje prezydenckie weto ustawy cyfrowej, podkreślając konieczność połączenia ochrony dzieci z wolnością słowa.

Wysłannik pokoju. Europa walczy o miejsce przy stole, przy którym rozstrzyga się jej przyszłość

Wysłannik pokoju. Europa walczy o miejsce przy stole, przy którym rozstrzyga się jej przyszłość

Rozmowy USA z Rosją i Ukrainą uwidaczniają brak wspólnego stanowiska Europy wobec wojny. Państwa UE spierają się o wybór wysłannika, podczas gdy Polska domaga się udziału w negocjacjach i ochrony interesów wschodniej flanki. Trwały pokój powinien gwarantować suwerenność Ukrainy, bezpieczeństwo regionu oraz odrzucać politykę stref wpływów.

Sprawdź również

Putin chce Polski słabej i podzielonej. Kreml wykorzystuje polską wojnę polityczną, by wypchnąć NATO z naszego kraju

Putin chce Polski słabej i podzielonej. Kreml wykorzystuje polską wojnę polityczną, by wypchnąć NATO z naszego kraju

Rosja nie ukrywa już swoich zamiarów wobec Polski. Podczas negocjacji w Abu Zabi Kreml ponownie zażądał ograniczenia obecności wojsk NATO w państwach, które przystąpiły do Sojuszu po 1997 roku. Na tej liście znajduje się Polska. Jednocześnie rosyjska propaganda...