Wariackie wariacje filozoficzne

16 lis 2020

Ta proza jest tak dziwna, „odjechana” i tak z niczym nieporównywalna, że nie sposób na wstępie nie wspomnieć o jej autorze. Stefan Themerson (1910-1988), urodził się w Płocku a zmarł w Londynie. Był artystą i intelektualistą o wszechstronnych zainteresowaniach. W okresie II RP wraz z żoną Franciszką realizował filmy awangardowe. Jako pisarz tworzył w języku polskim i angielskim.

„Minipowieść „Kardynał Pölätüo”, to przewrotny, groteskowy i pomysłowy traktat filozoficzny, którego bohaterem jest sędziwy Kardynał”. Tak zajawia powieść edytor, ale to zbyt mało, by wejść w klimat tego tekstu. Na łamach Culture.pl Jakub Nikodem, który jako zapewne jeden z nielicznych czytelników wgłębił się w prozę Themersona napisał tak: „Pomysł fabularny „Kardynała Pölätüo” jest iście „themersonowski”. Mamy rok 1862. Hrabina Kostrowicka oznajmia tytułowemu kardynałowi, że począł w niej chłopca. Wedle planu hrabiny ciąża ma trwać lat siedem, a w jej wyniku narodzi się poeta, Apollinaire. To zła wiadomość dla Kardynała, który uważa, że największym wrogiem Kościoła jest poezja. Uzbrojony w to swoiście platońskie uprzedzenie Pölätüo przekonuje króla Włoch Umberta do pozbycia się niechcianego syna w stylu à la Herod – co w efekcie staje się zapowiedzią I wojny światowej, gdyż władca, świadom negatywnych skojarzeń z rzezią niewiniątek, zgadza się uśmiercić Apollinaire’a wraz z całym jego pokoleniem, gdy tylko poeta osiągnie pełnoletność. W międzyczasie Pölätüo poświęca się konstruowaniu pölätüomizmu, nowego systemu filozoficznego mającego zawiesić pomost między osiągnięciami współczesnej nauki a teologią katolicką. Tę pierwszą nazywa „wiedzą pośrednią” – jest ona „jak sztuka introligatorów, która nie rozdziera, lecz przeciwnie, wzmacnia na swój sposób trwałą oprawą Pismo święte”, czyli tzw. „wiedzę bezpośrednią”. Dywagacje poświęcone wypracowywaniu ten nowej wersji tomizmu przewijają się przez większą część powieści, spychając na dalszy plan intrygę”.
Można tę powieść potraktować jako parodię lub pastisz traktatu filozoficznego, mającego połączyć objawienie religijne z nauką. Ironiczny styl Themersona sprawia, że trudno jest rozpoznać intencje autora, n.p. to czy jest raczej krytykiem Kościoła czy raczej pozytywistów z Koła Wiedeńskiego. Druga minipowieść zawarta w tym tomie to „Generał Piesc”.Jakub Nikodem widzi w niej prekursorską w stosunku do ogłoszonego po 1989 roku przez Marię Janion „końca polskiego paradygmatu romantycznego”. Nikodem widzi w „Generale Piesc” także swoistą wariację na temat „Fausta” Goethego.
Uff! Trudno w dzisiejszych czasach, w obecnej sytuacji skoncentrować uwagę na prozie będącej owocem tak niczym nieskrępowanej, nieokiełznanej wyobraźni pisarskiej i filozoficznej, wszechstronnej wariacji na tematy różne. To nieokiełznanie wyobraźni i formy autora jest tak wielkie, że właściwie trudno o tej prozie napisać coś sensownego i zbornego. Jedyne co pozostaje czytelnikowi, który się na tę lekturę zdecyduje, to ufnie i bez oporu poddać się klimatowi, sensacyjnej intrydze i zawiłościom tej prozy, jej usytuowaniu na granicy sensu i nonsensu. I z całym dobrodziejstwem inwentarza przyjąć „szalone” warunki autora. Bez ambicji zrozumienia nie tylko wszystkich jej niuansów i odcieni, ale być może nawet w ogóle fundamentalnych znaczeń. Ot, taka filozoficzno-wariacka, pozbawiona jakichkolwiek reguł, przygoda czytelnicza. Czytelniczy czyn bezzasadny. Czytelnicza sztuka dla czytelniczej sztuki.
Stefan Themerson – „Kardynał Pölätüo”. „Generał Piesc”, Iskry, Warszawa 2011, str. 211, ISBN 978-83-207-1725-6

Najnowsze

Cena pokoju. Donbas za NATO, wycofanie wojsk z Polski i Finlandia poza Sojuszem?

Cena pokoju. Donbas za NATO, wycofanie wojsk z Polski i Finlandia poza Sojuszem?

Negocjacje pokojowe dotyczą nie tylko przyszłości Ukrainy, lecz całego europejskiego systemu bezpieczeństwa. Rosja żąda ograniczenia obecności NATO na wschodniej flance, utrzymania Ukrainy poza Sojuszem i możliwych ustępstw innych państw. USA rozważają członkostwo Ukrainy w NATO w zamian za wycofanie z Donbasu. Polska powinna aktywnie bronić swoich interesów.

Cukrzyca nie kończy się po 26. urodzinach. Polska dopiero teraz naprawia wieloletnią niesprawiedliwość.

Cukrzyca nie kończy się po 26. urodzinach. Polska dopiero teraz naprawia wieloletnią niesprawiedliwość.

W Polsce na cukrzycę choruje ponad trzy miliony osób, a pięć milionów może mieć stan przedcukrzycowy. Tekst wskazuje na nierówności w dostępie do terapii, zwłaszcza ograniczenie refundacji pomp insulinowych do 26. roku życia. Zapowiadane zniesienie limitu od 2027 roku jest krokiem naprzód, lecz potrzebne są także właściwa diagnostyka, wsparcie psychologiczne i powszechna dostępność leczenia.

Ameryka uziemiona. Tysiące odwołanych lotów i pytania o bezpieczeństwo infrastruktury

Ameryka uziemiona. Tysiące odwołanych lotów i pytania o bezpieczeństwo infrastruktury

Awaria przestarzałych systemów telekomunikacyjnych FAA doprowadziła 13 listopada 2026 roku do czterogodzinnego wstrzymania startów w USA i niemal 10 tysięcy odwołanych lotów. Incydent ujawnił wieloletnie zaniedbania modernizacyjne, mimo wcześniejszych ostrzeżeń GAO. Nie potwierdzono związku z awarią Microsoftu ani cyberataku, jednak wydarzenia podkreślają strategiczne znaczenie odpornej infrastruktury cyfrowej.

Samorząd to nie prywatny folwark. 1506 włodarzy może odejść, a dwukadencyjność rozpala polityczny spór

Samorząd to nie prywatny folwark. 1506 włodarzy może odejść, a dwukadencyjność rozpala polityczny spór

Ponad 1500 samorządowców może stracić możliwość ubiegania się o reelekcję w 2029 roku. Zwolennicy zniesienia limitu przekonują, że władzę powinni rozstrzygać wyborcy, lecz problem sięga głębiej: wieloletnie rządy mogą zamieniać gminy w lokalne układy, gdzie lojalność wypiera kompetencje, a urząd zaczyna przypominać prywatne dziedzictwo. Obywatele częściej popierają ograniczenia niż ich likwidację. Rozsądnym kompromisem mogłyby być trzy kadencje, czyli piętnaście lat. Sama rotacja jednak nie wystarczy bez jawności, niezależnych mediów i realnej kontroli. Samorząd potrzebuje ciągłości, ale nie dożywotnich gospodarzy.

Dzieci oglądają przemoc, patostreamerzy trafiają do Sejmu. Nawrocki wetuje ustawę o ochronie w internecie

Dzieci oglądają przemoc, patostreamerzy trafiają do Sejmu. Nawrocki wetuje ustawę o ochronie w internecie

Polskie dzieci spędzają w internecie niemal pięć godzin dziennie, często stykając się z patostreamingiem, cyberprzemocą i treściami seksualnymi. Autor wskazuje na nieskuteczną ochronę platform, polityczne sprzeczności oraz potrzebę wsparcia szkół i rodziców. Krytykuje prezydenckie weto ustawy cyfrowej, podkreślając konieczność połączenia ochrony dzieci z wolnością słowa.

Wysłannik pokoju. Europa walczy o miejsce przy stole, przy którym rozstrzyga się jej przyszłość

Wysłannik pokoju. Europa walczy o miejsce przy stole, przy którym rozstrzyga się jej przyszłość

Rozmowy USA z Rosją i Ukrainą uwidaczniają brak wspólnego stanowiska Europy wobec wojny. Państwa UE spierają się o wybór wysłannika, podczas gdy Polska domaga się udziału w negocjacjach i ochrony interesów wschodniej flanki. Trwały pokój powinien gwarantować suwerenność Ukrainy, bezpieczeństwo regionu oraz odrzucać politykę stref wpływów.

Sprawdź również

Putin chce Polski słabej i podzielonej. Kreml wykorzystuje polską wojnę polityczną, by wypchnąć NATO z naszego kraju

Putin chce Polski słabej i podzielonej. Kreml wykorzystuje polską wojnę polityczną, by wypchnąć NATO z naszego kraju

Rosja nie ukrywa już swoich zamiarów wobec Polski. Podczas negocjacji w Abu Zabi Kreml ponownie zażądał ograniczenia obecności wojsk NATO w państwach, które przystąpiły do Sojuszu po 1997 roku. Na tej liście znajduje się Polska. Jednocześnie rosyjska propaganda...

Żółty Październik

Żółty Październik

W lipcu 1949 roku wiceprzewodniczący Komunistycznej Partii Chin Liu Shaogi odwiedził Moskwę. Stalin potraktował go jak wasala. Pokazał mu mapę Europy i Azji. Potem pouczył, że nowa Chińska Republika Ludowa nie będzie wtrącać do spraw Europy Środkowo-Wschodniej. Nie...