O kapitalizmie mówi się często tak, jakby był czymś oczywistym. Naturalnym etapem rozwoju. Skutkiem ludzkiej pomysłowości i pracowitości. Tymczasem na dobre czy na złe był on efektem bardzo konkretnych procesów historycznych. Odcisnął ogromne piętno na świecie. Przyniósł niespotykany wcześniej wzrost gospodarczy i przełomowe innowacje technologiczne, ale także cierpienie, kryzysy społeczne i ekologiczne. Spór o to, jakie mechanizmy napędzały te przemiany, trwa od ponad stulecia i wciąż budzi emocje. Jedna z klasycznych zagadek brzmi: dlaczego nowoczesny kapitalizm, wraz z rewolucją przemysłową, zakorzenił się najpierw w zachodniej Europie? Co takiego było w warunkach Zachodu, że to właśnie tam doszło do narodzin kapitalizmu na wielką skalę?
Historycy, socjolodzy i ekonomiści udzielali na to pytanie różnych odpowiedzi. W uproszczeniu można wskazać dwa główne nurty. Jeden akcentuje czynniki kulturowe i instytucjonalne. Drugi odwołuje się do warunków materialnych, relacji ekonomicznych, ekologii i konfliktów klasowych. Max Weber jako jeden z pierwszych zaproponował kulturową interpretację narodzin kapitalizmu. W „Etyce protestanckiej a duchu kapitalizmu” argumentował, że określone idee religijne i wartości wywodzące się z protestantyzmu sprzyjały powstaniu postaw korzystnych dla rozwoju gospodarki nastawionej na zysk. Etos ciężkiej pracy, oszczędności i ascetyzmu miał doprowadzić do ukształtowania „ducha kapitalizmu”, czyli zbioru przekonań i zachowań wspierających działalność gospodarczą.
Podobną wagę do kultury przywiązuje Joel Mokyr. W książce „A Culture of Growth” utrzymuje, że rewolucja przemysłowa była produktem unikalnych sił kulturowych i instytucjonalnych działających w Europie w okresie wczesnej nowożytności. Jego zdaniem kluczowa była zmiana klimatu intelektualnego między 1500 a 1700 rokiem, szczególnie wśród elit. Powstała wówczas przestrzeń, w której wiedza była tworzona, testowana i upowszechniana szybciej niż wcześniej. Mokyr posługuje się metaforą „rynku idei”. Wyobraża sobie sferę intelektualną tamtej epoki jako przestrzeń konkurencji, w której innowatorzy starają się przekonać innych do swoich pomysłów tak, jak przedsiębiorcy przekonują klientów do swoich towarów. W takim środowisku miała rozkwitać otwartość na nowości, krytyczne podejście do autorytetów i empiryczne sprawdzanie hipotez.
To ujęcie jest inspirujące i wyważone. Mokyr nie neguje znaczenia materialnych uwarunkowań, ale sprzeciwia się wizji, w której ludzie są jedynie biernymi wykonawcami ekonomicznych konieczności. Jednocześnie odrzuca czysty idealizm, który ignoruje materialne podstawy życia. Problem polega jednak na tym, że podejścia kulturowe napotykają poważne trudności.
Pierwsza z nich dotyczy samego pojęcia „kultura”. Jest ono tak szerokie, że może oznaczać niemal wszystko. Religia, normy prawne, instytucje polityczne, poziom wykształcenia elit, system wartości. Gdy wszystko to trafia do jednego worka, kultura zaczyna działać jak czarna skrzynka. Można do niej włożyć różne założenia i uprzedzenia, a następnie wyciągnąć wygodne wyjaśnienie już po fakcie.
Drugi problem jest jeszcze poważniejszy. Nawet jeśli uznamy, że w Europie istniała sprzyjająca rozwojowi kultura innowacji, to pozostaje pytanie, dlaczego rewolucja przemysłowa rozpoczęła się akurat w Anglii. Dlaczego przełom nastąpił tam, a nie w innych społeczeństwach, które również miały zdolnych uczonych i inżynierów? Każda teoria genezy kapitalizmu musi wyjaśnić przypadek Wielkiej Brytanii. Czysto kulturowe interpretacje mają z tym wyraźny problem.
W tym miejscu pojawia się perspektywa materialistyczna. Karol Marks twierdził, że to nie idee bezpośrednio kształtują bieg historii, lecz sposób produkcji dóbr materialnych i związane z nim relacje klasowe. Dominujące idee są raczej odbiciem stosunków materialnych. Historia rozwija się poprzez sprzeczności i konflikty między klasami społecznymi. Narodziny kapitalizmu były skutkiem głębokich przemian w strukturze feudalnej gospodarki. Wzrost produktywności rolnictwa, rozwój handlu, akumulacja kapitału z kolonii i napięcia klasowe podważały stary porządek i tworzyły nowy.
W Anglii splotło się kilka kluczowych czynników. Kryzys drewna i przejście na węgiel zmieniły strukturę energetyczną gospodarki. Proces enclosure doprowadził do proletaryzacji chłopów i powstania masy ludzi pozbawionych środków produkcji. Wysoka urbanizacja i relatywnie wysokie płace sprzyjały mechanizacji. Imperialna ekspansja i handel przynosiły zyski oraz rynki zbytu. To wszystko tworzyło ekonomiczne podłoże, na którym idee wynalazców mogły się zrealizować.
Gdy James Watt udoskonalał maszynę parową, działał w kraju, w którym istniał realny popyt na pompy do kopalń i napęd dla krosien. Innowacja nie była zawieszona w próżni. Była odpowiedzią na konkretne potrzeby gospodarcze. Kultura innowacyjności mogła się rozwinąć, ponieważ istniały materialne warunki, które ją podtrzymywały.
Kontrast z Europą Wschodnią jest wymowny. W czasie gdy w Anglii rozwijał się kapitalizm przemysłowy, na ziemiach polskich pogłębiała się druga pańszczyzna. Szlachta zwiększała kontrolę nad chłopstwem, zamiast inwestować w przemysł. Polska gospodarka została włączona do systemu światowego jako zaplecze rolne Zachodu. Brakowało silnej burżuazji, urbanizacji i bodźców do mechanizacji. Różnica nie polegała na „duchu narodowym”, lecz na strukturze społeczno-ekonomicznej.
Dopiero zniesienie pańszczyzny i industrializacja w XIX wieku, często napędzana przez obcy kapitał, stworzyły warunki do rozwoju kapitalizmu na ziemiach polskich. Nie była to zmiana mentalności, lecz przesunięcie strukturalne. Kultura nie znika z obrazu, ale przestaje być pierwotną przyczyną. Jest kształtowana przez materialne realia i jednocześnie je wzmacnia.
A do tego wszystkiego dochodzi jeszcze element, który bywa pomijany w eleganckich teoriach. Przemoc. Kapitalizm nie był wyłącznie efektem idei i wewnętrznej dynamiki Europy. Był także wynikiem kolonializmu, niewolnictwa i grabieży. Pierwotna akumulacja kapitału była zasilana pracą niewolników, rabunkiem ziem i wyzyskiem kolonii. Fabryki w Manchesterze pracowały na bawełnie z amerykańskich plantacji. Porty w Liverpoolu bogaciły się na handlu niewolnikami. Europejski wzrost był w znacznej mierze budowany cudzym kosztem.
To nie jest jedynie historyczna dygresja. To fundament systemu, który później się zinstytucjonalizował i unowocześnił. A jego konsekwencje są widoczne do dziś. Zrozumienie materialnych źródeł kapitalizmu nie jest akademicką ciekawostką. To warunek analizy współczesnych nierówności, globalnego podziału pracy i kryzysu klimatycznego. Jeśli poważnie traktujemy sprawiedliwość społeczną i ekologiczną, nie wystarczy opowieść o przedsiębiorczości i innowacyjności. Trzeba zapytać, kto pracował, kto zyskiwał i kto ponosił koszty.
Wtedy widać wyraźnie, że czynniki materialne pozostają kluczowe dla zrozumienia, dlaczego właśnie w tamtym miejscu i czasie ludzkość weszła na ścieżkę kapitalistycznego rozwoju. I dlaczego dziś coraz więcej osób zastanawia się, czy ta ścieżka rzeczywiście prowadzi tam, dokąd chcemy dojść.
