„Burza” interpretacji

14 lut 2023

„Burzę” Williama Szekspira można czytać jak powieść przygodową, bo taka jest jej faktura zewnętrzna, fabularna. Morska katastrofa okrętu, malownicza wyspa, na której lądują pasażerowie, ekscentryczny Książę w płaszczu i z czarodziejską różdżką w dłoni oraz inni wielmoże, dostojnicy dworscy, rycerze, piękne kobiety, zakochana para, dziwne, na poły ludzkie stwory, morska katastrofa okrętu i tym podobne motywy rodem z poetyki przygodowo-fantastycznej.

Można mieć nawet skojarzenia z „Tajemniczą wyspą” Juliusza Verne czy „Robinsonem Crusoe” daniela Defoe i innymi powieściami przygodowymi, które łączy motyw lądowania na wyspie (początkowo błędnie branej za bezludną) po perypetiach morskich lub okołomorskich. Przed odnotowaniem nowego przekładu „Burzy”, dokonanego przez Piotra Kamińskiego, a wydanego przez Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, warto odwołać się najpierw do kilku dawniejszych interpretacji. Andrzej Tretiak, autor wstępnego opracowania do przedwojennego wydania „Burzy” w XIX-wiecznym przekładzie Józefa Paszkowskiego, w ramach Biblioteki Narodowej, podkreślił m.in. autobiograficzny sens „Burzy”, w czym skądinąd nie odróżnia się od szeregu innych badaczy i interpretatorów. Tretiak widział też w „Burzy” podsumowanie stosunku Szekspira do teatru jako iluzji, ale dostrzegł w tym tekście także rzecz o żądzy panowania, żądzy władzy.

Zobaczył w nim też tekst o społecznej utopii, a nawet – co może być zaskoczeniem – o pracy, o jej społecznym wymiarze, co, jeśli uznać takie odczytanie za trafne, mogłoby świadczyć o bardzo nowoczesnym, niepozbawionym rysu progresywizmu, pojmowaniu przez Szekspira kwestii cywilizacyjnych. Ciekawie zobaczył też Tretiak postać Kalibana, jako przedstawiciela tłumu, niezadowolonego z mądrej władzy Prospera, choć powinien mu być wdzięczny za to, że ten go uczłowieczył. Tu z kolei Tretiak, co podchwycili niektóry późniejsi interpretatorzy, nawiązał do aspektu kolonizacyjnego. Choć „Burza – zdaniem Tretiaka – nie jest poematem alegorycznym”, bo dominuje w nim wpływ przypadku, to Ariel jest alegorią poezji. Zdaniem Tretiaka Szekspir objawił się (choć nie tylko w „Burzy”) wyznawcą filozofii biskupa Berkeleya, według której każdy człowiek sam we własnej wyobraźni i zmysłach stwarza świat w którym żyje. Ten świat żyje w naszej wyobraźni, bez nas świata nie ma. ( „Poza mną nie ma świata”) Tretiak zwrócił też uwagę na arystotelesowską strukturę tekstu „Burzy” czyli na jej jedność miejsca, akcji i czasu.

W ujęciu autora zbiorku mini-esejów „Szekspir”, Tomaso di Lampedusy, „Burza”, to „baśń o księciu czarodzieju, dobrym i prześladowanym, który zaprzyjaźnia się z duchami żywiołów i przywabia do swego ustronia nieprzyjaciół, by im przebaczyć i oddać córkę (sztukę?), potem łamie różdżkę, topi księgi, ro zaprasza czary”. Prospero to więc Szekspir jako wyzbyty złudzeń Czarodziej? Lampedusa zauważa też w „Burzy” powtórzone motywy z innych sztuk Szekspira: Ariel to jakby Oberon ze „Snu nocy letniej”, Miranda i Fernando to replika Romea i Julii. Finalna gorycz i deziluzja Szekspira też ma swoje podobieństwa w niejednym jego utworze, choćby w „Ryszardzie II”. Andrzej Żurowski w szkicu o „Burzy” pomieszczonym w zbiorze „Czytając Szekspira”, koncentruje się na fenomenie iluzji, a teatr Prospera to dla niego opozycja rzeczywistości i snu (to też jeden z kluczowych, stały motywów Szekspira, choćby w „Hamlecie”, „Makbecie”, „Śnie nocy letniej”, „Opowieści zimowej”).

Podobnie jak opozycja piękno-brzydota, Ariel-Kaliban, czy silne odczuwanie fenomenu czasu. „Burza” jest zdaniem Żurowskiego sztuką o teatrze i o kreacji, z którymi Szekspir się żegna. Na koniec iluzję obnaża, choć podkreśla, że teatr przeobrażając człowieka, przeobraża świat. „Można czytać „Burzę” jako moralitet – powiada Żurowski – bo w finale jest skrucha, ukorzenie się przed losem człowieka. To sztuka o afirmacji, o pogodzeniu się ze światem takim, jakim jest. Żurowski przytacza cytat z eseju Jana Kotta „Prospero albo reżyser”, określając go jako zdanie wielkie: „W najgłębszym z odczytań Szekspirowskiej „Burzy” życie i teatr, dwa spektakle i dwie iluzje, powtarzają i przesyłają swoje odbicia jak dwa zwierciadła”. Przywołany na wstępie nowy przekład „Burzy” poprzedza wstępny esej Anny Cetery-Włodarczyk, p.t. „Tam i z powrotem”. Zauważa ona, że przez pierwszych widzów „Burza” mogła być odbierana jako „widowiskowa komedia o radosnym zamążpójściu, umiejętnie zgraną z aspiracjami rządzących elit”. Dopiero w epilogu aktor, w tym przypadku Prospero, wychodzi poza łamy fabuły, niczym u Bertolta Brechta, by opowiedzieć o końcu wszystkiego – i przedstawienia i życia. Widzi też Cetera-Włodarczyk „Burzę” jako „romans” i „ nostalgiczny testament”.

Kluczowa postać Kalibana to jej zdaniem zawsze aktualizowany refleks kolonializmu. Autorka zwraca uwagę, że z wieku na wiek w inscenizacjach „Burzy” dokonuje się postępująca emancypacja i dowartościowywanie postaci Kalibana, dowartościowywanie, od niegdysiejszego złego demona do szlachetnego dzikusa, jakby rodem z pism Rousseau. W aspekcie formalnym, „Burza” w jej ujęciu to wyprawa w nieznane, flirt z nowymi, pojawiającymi się estetykami. Choćby przez to, że „Burza” to kolaż gatunków, sztuka o pamięci subiektywnej, poranionej, korygowanej i narzucanej innym. Ale też sztuka o władcy zdradzonym przez brata, dramat rodzinny, jak w „Hamlecie” czy „Królu Learze”. I chrześcijański moralitet przebaczenia. Smaczkiem inter niepozbawionym pretacyjnym jest określenie „Burzy” przez autorkę wstępu jako „najbardziej neurologicznej sztuki Szekspira” (bo dużo w niej sygnałów różnych, zazwyczaj bolesnych odczuć fizykalnych przeżywanych przez postacie), co wydaje się dowodem wnikliwości Szekspira w realistycznej percepcji życia.

Paradoksalny jest, biorąc pod uwagę fantazyjny, czarodziejski entourage scenerii utworu, brak gęstości poetyckiej w „Burzy”, brak niezwykłych porywów wyobraźni, brak takiego wielkiego monologu jak w „Hamlecie”, „Makbecie” czy „Ryszardzie III”. „Burza” nie jest bowiem tragedią, nie kończy się katharsis. Wywiad, który w 2004 roku przeprowadziłem z Andrzejem Żurowskim zatytułowałem, za jego aprobatą, „Jak wam się podoba”, czyli tytułem słynnej komedii. Bo kiedy pytałem go o interpretacje tych czy innych utworów Szekspira powtarzał: „interpretujcie jak wam się podoba”. I to kolejne spotkanie z Szekspirem, tym razem z „Burzą”, zdaje się mądrość tego zdania potwierdzać.

Najnowsze

Dzieci oglądają przemoc, patostreamerzy trafiają do Sejmu. Nawrocki wetuje ustawę o ochronie w internecie

Dzieci oglądają przemoc, patostreamerzy trafiają do Sejmu. Nawrocki wetuje ustawę o ochronie w internecie

Polskie dzieci spędzają w internecie niemal pięć godzin dziennie, często stykając się z patostreamingiem, cyberprzemocą i treściami seksualnymi. Autor wskazuje na nieskuteczną ochronę platform, polityczne sprzeczności oraz potrzebę wsparcia szkół i rodziców. Krytykuje prezydenckie weto ustawy cyfrowej, podkreślając konieczność połączenia ochrony dzieci z wolnością słowa.

Wysłannik pokoju. Europa walczy o miejsce przy stole, przy którym rozstrzyga się jej przyszłość

Wysłannik pokoju. Europa walczy o miejsce przy stole, przy którym rozstrzyga się jej przyszłość

Rozmowy USA z Rosją i Ukrainą uwidaczniają brak wspólnego stanowiska Europy wobec wojny. Państwa UE spierają się o wybór wysłannika, podczas gdy Polska domaga się udziału w negocjacjach i ochrony interesów wschodniej flanki. Trwały pokój powinien gwarantować suwerenność Ukrainy, bezpieczeństwo regionu oraz odrzucać politykę stref wpływów.

Globalna awaria Microsoftu. Europa nie może być cyfrowym zakładnikiem amerykańskich korporacji

Globalna awaria Microsoftu. Europa nie może być cyfrowym zakładnikiem amerykańskich korporacji

Globalna awaria Microsoft 365 zakłóciła działanie Outlooka, Teamsa i innych usług w 74 krajach, dotykając firm, szkół, urzędów oraz placówek medycznych. Microsoft nie wykrył cyberataku ani utraty danych, lecz incydent ujawnił ryzyko uzależnienia od kilku dostawców. Europa powinna rozwijać własne chmury, otwarte oprogramowanie, redundancję i cyfrową suwerenność.

Wiceprzewodniczący ChRL wziął udział w szczycie przywódców COP31 w Antalyi

Wiceprzewodniczący ChRL wziął udział w szczycie przywódców COP31 w Antalyi

Wiceprzewodniczący Chin Han Zheng, reprezentując Xi Jinpinga na szczycie COP31 w Antalyi, przedstawił chińskie stanowisko wobec narastających skutków zmian klimatu. Wezwał do pełnego wdrażania porozumienia paryskiego, większej odpowiedzialności państw rozwiniętych oraz realizacji krajowych celów redukcji emisji. Opowiedział się za przyspieszeniem zielonej transformacji, swobodnym przepływem technologii i rozwojem niskoemisyjnym. Podkreślił także znaczenie adaptacji, systemów wczesnego ostrzegania i odporności na klęski. Chiny zapowiedziały dalszą współpracę z krajami rozwijającymi się, w tym projekty transferu technologii i budowania potencjału.

Budownictwo hamuje.

Budownictwo hamuje.

W III kwartale 2026 r. materiały budowlane oraz produkty do domu i ogrodu podrożały o 4 proc. rok do roku, mimo spadku produkcji budowlanej o 4,7 proc. Najbardziej wzrosły ceny izolacji termicznych, dachów i rynien. Producenci zmagają się z wysokimi kosztami energii, emisji CO₂ oraz presją tańszego importu, szczególnie płytek.

Xi Jinping wygłosił przemówienie z okazji 160. rocznicy urodzin Sun Jat-sena

Xi Jinping wygłosił przemówienie z okazji 160. rocznicy urodzin Sun Jat-sena

12 listopada w Pekinie odbyły się obchody 160. rocznicy urodzin Sun Jat-sena. Xi Jinping określił go jako wielkiego patriotę, bohatera narodowego i pioniera chińskiej rewolucji demokratycznej. Wezwał Chińczyków do kontynuowania jego dziedzictwa poprzez patriotyzm, służbę społeczeństwu, rozwój marksizmu dostosowanego do chińskich realiów oraz odważne podejmowanie wyzwań. Podkreślił znaczenie jedności narodowej, współpracy wszystkich grup społecznych i globalnej wizji rozwoju. Xi uznał także pełne zjednoczenie Chin, w tym rozwiązanie kwestii Tajwanu, za historyczną misję oraz wspólne dążenie całego narodu.

Sprawdź również

Wielkie granie w innej siedzibie

Wielkie granie w innej siedzibie

Szalone Dni Muzyki znalazły swój dom. Nowe otwarcie spodobało się publiczności. Można się było nieco obawiać, jak tegoroczne Szalone Dni Muzyki odnajdą się i zaklimatyzują w zupełnie nowym miejscu. A przede wszystkim: jak tę zmianę powita publiczność, przyzwyczajona...

MOŻESZ TAK. I TAK TEŻ MOŻESZ!

MOŻESZ TAK. I TAK TEŻ MOŻESZ!

14. Festiwal Kultury bez Barier | 13–18 października 2026 175 wydarzeń. Ponad 20 miast. Spektakle, filmy, koncerty, wystawy, spacery i warsztaty. Od 13 do 18 października po raz czternasty Festiwal Kultury bez Barier pokazuje, że nie ma jednego właściwego sposobu na...