Marks nie był marksistą

6 kwi 2023

14 marca 1883 roku w Londynie zmarł Karol Marks. Pozostawił dzieła z zakresu filozofii, ekonomii, socjologii i historii. Były one tłumaczone i wydawane w kilkudziesięciu językach. Badacze jego dorobku i biografii usiłowali i usiłują odpowiedzieć na pytanie: czy miał rację?

John Kenneth Galbraith był zdania, że przeważnie miał rację. Zwłaszcza w odniesieniu do swoich czasów. Gdyby było inaczej, to tysiące badaczy, w setkach uniwersytetów, na całym świecie zajętych wykazywaniem jego błędów zapomniałoby o nim i zajęło czymś innym. Marks pisał o nieprawościach kapitalizmu i sprzecznościach, które miały doprowadzić do jego upadku. Jednakże – jak pisał Galbraith – kapitaliści nie są samobójcami. Podejmowali oni działania służące zmniejszaniu i ograniczaniu zagrożeń, o których pisał Marks.

Czynili to zazwyczaj pod presją robotników, których przywódcy znajdowali inspirację w pismach Marksa. Działaniom tym sprzyjały ważne zmiany w sferze zarządzania oraz doniosłe innowacje naukowo-techniczne. Frederic Taylor, Karol Adamiecki i Henri Fayol wypracowali metody i zasady organizacji pracy, które znacznie podniosły wydajność wysiłku pracowników. Kapitaliści przekonali się, że wyższe zyski można osiągnąć poprzez pracę dobrze zorganizowaną przy ograniczonej eksploatacji. 

Ta ostatnia nie zginęła, ale stała się bardziej użyteczna. A także – w wielu przypadkach – społecznie doniosła. Taylor sprawił, że po trzymiesięcznym szkoleniu chłopcy z farm amerykańskich potrafili budować okręty podwodne. Przyczynili się tym samym do amerykańskiego zwycięstwa w bitwie o Atlantyk w latach Drugiej Wojny Światowej. Tayloryzm w postaci „trójek murarskich” odegrał wielką rolę w trakcie pierwszych lat intensywnej, powojennej odbudowy Warszawy.

W roku 1919, a więc w dwa lata po Rewolucji Październikowej powstała Międzynarodowa Organizacja Pracy. W jej ramach przedstawiciele związków zawodowych, kapitalistów i rządów państw członkowskich mozolnie wypracowywali zalecenia sprzyjające poprawie warunków zatrudnienia i pracy. Warto dodać, że zalecenia te były wprowadzane w życie głównie w państwach – metropoliach, a nie w ich koloniach.

Jak wiadomo w dwudziestym wieku mechanizacja i automatyzacja, roboty i kontenery zmniejszyły zapotrzebowanie na ciężką pracę fizyczną oraz liczebność klasy robotniczej.

Marks – filozof

Marks znał biegle język starożytnych Greków. Czytał w oryginale dzieła starożytnych myślicieli, co wykorzystał przy pisaniu pracy doktorskiej Różnica pomiędzy filozofią przyrody Demokryta i Epikura.

Szczególną uwagę poświęcił Marks koncepcjom niemieckich filozofów – Hegla i Feurbacha. Krytyczną analizę tych koncepcji zawierają opublikowane w roku 1844 Rękopisy ekonomiczne i filozoficzne. Ich autor miał wtedy 26 lat. Przekład na język angielski Rękopisów dokonany przez T.E. Bottomore’a wywołał w latach 60. dyskusję w środowiskach akademickich wielu krajów, znaną jako spór o młodego Marksa. 

Rękopisy oraz nawiązująca do nich praca Ericha Fromma Marksowska koncepcja człowieka ukazywały Marksa jako filozofa humanizmu analizującego wyobcowanie (alienację) człowieka w społeczeństwie przemysłowym. Tymczasem w świecie zachodnim autor Rękopisów był przedstawiany uprzednio jako „sztywny dogmatyk walki klas i ponury patron radzieckiego totalitaryzmu.”

W roku 1963 amerykański student Alan Ross – w latach późniejszych profesor University of Indiana – pracował w Warszawie nad rozprawą doktorską, w której starał się wykazać, że w sporze o poglądy młodego Marksa miał rację Leszek Kołakowski, a nie Adam Schaff. Ten ostatni był promotorem pracy Rossa. Doktorant oceniał swego promotora bardzo krytycznie.

Rozmawialiśmy o ówczesnej amerykańskiej scenie politycznej. Powiedziałem, że senator Barry Goldwater to ignorant, ale chytry. Alan stwierdził, że to samo mógłby powiedzieć o swoim promotorze.

Marks – ekonomista

Joseph Schumpeter niebędący zwolennikiem socjalizmu – twierdził, że Marks to geniusz, który wniósł wielki wkład do badań ekonomicznych. Zdaniem Schumpetera Marks był uczniem i kontynuatorem Davida Ricardo, który udoskonalił aparat koncepcyjny swego mistrza. „Był on pierwszy wśród ekonomistów najwyższej rangi, który dostrzegał i systematycznie nauczał jak teoria ekonomiczna może być przekształcona w analizę historyczną i jak historyczna narracja może być przekształcona w historię racjonalną. 

Przedstawiciele szkoły historycznej wiedzieli tylko jak opisywać fakty, bez ustalania ich sensu „. W ocenie Schumpetera Marks posiada wysoką rangę wśród twórców nowoczesnych badań nad koniunkturą. Był on poprzednikiem takich badaczy jak Clement Juglar i Nikołaj Kondratiew (Kondratieff).

Marks – socjolog

Schumpeter podjął próbę określenia pozycji Marksa w dziedzinie socjologii. „Ekonomiczna interpretacja historii (materialistyczne pojmowanie dziejów) jest niewątpliwie jednym z największych osiągnięć socjologii, aż do naszych czasów. 

Marks nie zakładał, że religie, metafizyka, szkoły artystyczne, idee etyczne i polityczne dają się zredukować do motywów ekonomicznych lub też są nieważne. On usiłował jedynie ukazać warunki ekonomiczne, które je ukształtowały i które są istotne dla ich powstania i zaniku. Argumenty i fakty przytoczone przez Maxa Webera doskonale mieszczą się w systemie Marksa.”

Marks – historyk

W kręgu zainteresowań Marksa była historia Francji, której poświęcił kilka prac. Szczególne znaczenie posiada 18 Brumaire’a Ludwika Bonaparte zawierająca wnikliwą analizę bonapartyzmu. Głębsze zainteresowanie okazywał też Marks dyplomatycznym aspektom dziejów Polski, a zwłaszcza jej rozbiorów. Prace poświęcone tej problematyce pozostały w postaci nieukończonych rękopisów – Polska, Prusy i Rosja, Prusacy-kanalie oraz Francja, Prusy a kwestia polska. W tych pracach z właściwą mu pasją pisał Marks o okrutnej i grabieżczej polityce zaborców wobec Polski i Polaków.

W językach oryginału rękopisy te zostały po raz pierwszy opublikowane przez Międzynarodowy Instytut Historii Społecznej w Amsterdamie w roku 1961. Polskie edycje miały miejsce w latach 1971 i 1986.

Marks – spuścizna

Jeszcze za życia Marksa wielu jego czytelników sądziło, że możliwe jest i celowe poszukiwanie „marksistowskiego” punktu widzenia na każdy problem. Marks nie był o tym przekonany. Kiedy pewien czytelnik francuski zapytał w liście, jaki jest marksistowski pogląd na jakąś kwestię, Marks odpowiedział: „Nie wiem. Ja nie jestem marksistą”. Autor Kapitału obawiał się, że jego myśli, oceny i koncepcje mogłyby być traktowane jako zestaw dogmatów. A tego on nie chciał.

Na teorie, koncepcje, poglądy i myśli Karola Marksa powoływali się w różnych okresach czasu i w różnych kontekstach – komuniści, socjaliści i socjaldemokraci, poddając je różnym interpretacjom. Oprócz interpretacji były też liczne deformacje i zafałszowania powodowane przez ignorancję i złą wolę.

Poznawanie pism Marksa wymagało i wymaga dostępu do rzetelnie opublikowanych tekstów, ich rzetelnego przestudiowania, oraz znajomości historycznych kontekstów ich powstawania. Na temat myśli Marksa często wypowiadali się i wypowiadają ludzie do tego nieprzygotowani. Osobną grupę stanowią zacietrzewieni przeciwnicy nastawieni na dyskredytowanie i fałszowanie, oraz pseudomarksiści pragnący wykorzystać autorytet Marksa dla własnych celów.

17 marca 1883 roku przemawiając nad grobem Karola Marksa na londyńskim cmentarzu High Gate Fryderyk Engels stwierdził, że jego przyjaciel był „najbardziej znienawidzonym i najbardziej oczernianym człowiekiem swojego czasu”. Przemówienie zakończył słowami: „Jego imię przetrwa wieki, jak również przetrwa jego dzieło”. Przepowiednia ta okazała się prawdziwa w okresie 140 lat, jakie od śmierci Marksa minęły.

Najnowsze

Cena pokoju. Donbas za NATO, wycofanie wojsk z Polski i Finlandia poza Sojuszem?

Cena pokoju. Donbas za NATO, wycofanie wojsk z Polski i Finlandia poza Sojuszem?

Negocjacje pokojowe dotyczą nie tylko przyszłości Ukrainy, lecz całego europejskiego systemu bezpieczeństwa. Rosja żąda ograniczenia obecności NATO na wschodniej flance, utrzymania Ukrainy poza Sojuszem i możliwych ustępstw innych państw. USA rozważają członkostwo Ukrainy w NATO w zamian za wycofanie z Donbasu. Polska powinna aktywnie bronić swoich interesów.

Cukrzyca nie kończy się po 26. urodzinach. Polska dopiero teraz naprawia wieloletnią niesprawiedliwość.

Cukrzyca nie kończy się po 26. urodzinach. Polska dopiero teraz naprawia wieloletnią niesprawiedliwość.

W Polsce na cukrzycę choruje ponad trzy miliony osób, a pięć milionów może mieć stan przedcukrzycowy. Tekst wskazuje na nierówności w dostępie do terapii, zwłaszcza ograniczenie refundacji pomp insulinowych do 26. roku życia. Zapowiadane zniesienie limitu od 2027 roku jest krokiem naprzód, lecz potrzebne są także właściwa diagnostyka, wsparcie psychologiczne i powszechna dostępność leczenia.

Ameryka uziemiona. Tysiące odwołanych lotów i pytania o bezpieczeństwo infrastruktury

Ameryka uziemiona. Tysiące odwołanych lotów i pytania o bezpieczeństwo infrastruktury

Awaria przestarzałych systemów telekomunikacyjnych FAA doprowadziła 13 listopada 2026 roku do czterogodzinnego wstrzymania startów w USA i niemal 10 tysięcy odwołanych lotów. Incydent ujawnił wieloletnie zaniedbania modernizacyjne, mimo wcześniejszych ostrzeżeń GAO. Nie potwierdzono związku z awarią Microsoftu ani cyberataku, jednak wydarzenia podkreślają strategiczne znaczenie odpornej infrastruktury cyfrowej.

Samorząd to nie prywatny folwark. 1506 włodarzy może odejść, a dwukadencyjność rozpala polityczny spór

Samorząd to nie prywatny folwark. 1506 włodarzy może odejść, a dwukadencyjność rozpala polityczny spór

Ponad 1500 samorządowców może stracić możliwość ubiegania się o reelekcję w 2029 roku. Zwolennicy zniesienia limitu przekonują, że władzę powinni rozstrzygać wyborcy, lecz problem sięga głębiej: wieloletnie rządy mogą zamieniać gminy w lokalne układy, gdzie lojalność wypiera kompetencje, a urząd zaczyna przypominać prywatne dziedzictwo. Obywatele częściej popierają ograniczenia niż ich likwidację. Rozsądnym kompromisem mogłyby być trzy kadencje, czyli piętnaście lat. Sama rotacja jednak nie wystarczy bez jawności, niezależnych mediów i realnej kontroli. Samorząd potrzebuje ciągłości, ale nie dożywotnich gospodarzy.

Dzieci oglądają przemoc, patostreamerzy trafiają do Sejmu. Nawrocki wetuje ustawę o ochronie w internecie

Dzieci oglądają przemoc, patostreamerzy trafiają do Sejmu. Nawrocki wetuje ustawę o ochronie w internecie

Polskie dzieci spędzają w internecie niemal pięć godzin dziennie, często stykając się z patostreamingiem, cyberprzemocą i treściami seksualnymi. Autor wskazuje na nieskuteczną ochronę platform, polityczne sprzeczności oraz potrzebę wsparcia szkół i rodziców. Krytykuje prezydenckie weto ustawy cyfrowej, podkreślając konieczność połączenia ochrony dzieci z wolnością słowa.

Wysłannik pokoju. Europa walczy o miejsce przy stole, przy którym rozstrzyga się jej przyszłość

Wysłannik pokoju. Europa walczy o miejsce przy stole, przy którym rozstrzyga się jej przyszłość

Rozmowy USA z Rosją i Ukrainą uwidaczniają brak wspólnego stanowiska Europy wobec wojny. Państwa UE spierają się o wybór wysłannika, podczas gdy Polska domaga się udziału w negocjacjach i ochrony interesów wschodniej flanki. Trwały pokój powinien gwarantować suwerenność Ukrainy, bezpieczeństwo regionu oraz odrzucać politykę stref wpływów.

Sprawdź również

Putin chce Polski słabej i podzielonej. Kreml wykorzystuje polską wojnę polityczną, by wypchnąć NATO z naszego kraju

Putin chce Polski słabej i podzielonej. Kreml wykorzystuje polską wojnę polityczną, by wypchnąć NATO z naszego kraju

Rosja nie ukrywa już swoich zamiarów wobec Polski. Podczas negocjacji w Abu Zabi Kreml ponownie zażądał ograniczenia obecności wojsk NATO w państwach, które przystąpiły do Sojuszu po 1997 roku. Na tej liście znajduje się Polska. Jednocześnie rosyjska propaganda...

Żółty Październik

Żółty Październik

W lipcu 1949 roku wiceprzewodniczący Komunistycznej Partii Chin Liu Shaogi odwiedził Moskwę. Stalin potraktował go jak wasala. Pokazał mu mapę Europy i Azji. Potem pouczył, że nowa Chińska Republika Ludowa nie będzie wtrącać do spraw Europy Środkowo-Wschodniej. Nie...